Geen historisch besef

Beste collega Lam,

U raakt aan de problematiek wat kerk is en wat een denominatie is. De toegemeten ruimte is te krap voor formuleringen, maar laten we eens nagaan hoe dit in de historie ligt. De Reformatie van de zestiende eeuw wilde geen nieuwe kerk zijn. De kerk was er. In heel Europa. Zij was geboren uit het Woord van God, dat eerder onbekend was.

Toen deze kerk ondanks elk krachtig appèl aan haar vele verwordingen vasthield (Luther werd geëxcommuniceerd, ontelbaar veel gelovigen ter dood gebracht), splitste de ene katholieke kerk. Professor Van Ruler kon zaken heel spits formuleren en zei in dit verband: de Kerk van de Hervorming was er eerst, de Kerk van Rome is op het concilie van Trente gesticht. Nu ja, dit staat vast: de kerk van de Hervorming wist zich een door Gods Woord gere-form-eerde katholieke kerk te zijn. Vanwege de politieke situatie – wat hadden heersers in die tijd een macht over de kerk! – ontstonden landskerken. Zo was de ene katholieke Kerk in Europa voortaan deels hervormd, deels niet-hervormd.

Waar de Reformatie werd doorgevoerd, omvatte deze kerk het hele volk. Kerk en staat waren ten nauwste met elkaar verbonden. De staatsburgers waren tegelijkertijd kerkleden. In de meeste gebieden in Europa was er naast de erkende kerk geen ruimte voor anders-gelovenden. Nederland was daarop een uitzondering, mede door de inzet van Willem van Oranje. Men spreekt er tegenwoordig dikwijls smalend over dat deze anders-gelovenden op de tweede rij moesten zitten en in schuilkerken moesten samenkomen. Waar konden reformatorische christenen dat in roomse landen? En weet men niet dat lutheranen vele calvinisten hebben vervolgd en ter dood gebracht?

Een denominatie wilde en wil in het leven van een volk niet op gelijke wijze een plaats innemen als de kerk. Zij wil niet ‘katholieke kerk’ zijn. Zij heeft altijd haar voorman(nen), zonder wie zij niet ontstaan zou zijn. Dat geldt ook voor de talrijke gereformeerde denominaties die Nederland kent. Deze hanteren ook de benaming ‘kerk’ nooit voor het geheel. Men is plaatselijk ‘kerk’. Of ‘gemeente’.

Het behoren tot de Hervormde Kerk verleende recht noch reden zich te verheffen boven anderen. Het kon eerder heel ootmoedig stemmen, heel bescheiden maken. Er was zoveel mis. Hoe was de roeping vergeten Kerk van Christus te zijn. Wat had men het ernaar gemaakt dat velen zich hadden afgescheiden.

Maar toch, zij was de historische kerk van Nederland. De kerk was nog vol historie! Er was de belijdenis. Er waren de provinciale kerkvergaderingen. Er was de kerkelijke indeling naar het patroon van de nationale synode van Dordrecht. De zware strijd vanaf het Réveil tot het midden van de twintigste eeuw was een strijd om herstel van de historische kerk. Even leek die strijd bekroond, maar de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw brachten aan het licht dat er wel een nieuwe orde was, maar niet een nieuw innerlijk herstel.

Hoe meer dit aan het licht trad, des te krachtiger werd het SoW-proces gevoerd, dat uitliep op de Protestantse kerk in Nederland, een nieuwe kerk, zonder de historische wortels van weleer. De geboorteleden – kenmerk van een kerk die wist kerk van en voor het volk te zijn – zijn geschrapt. Geen provinciale kerkvergaderingen meer, geen ringverbanden van gemeenten, geen historische indeling van de kerk.

Geen historisch besef. In tijden van grote ingezonkenheid van de kerk kon men zich altijd te binnen brengen: zij is de katholieke kerk van Nederland in hervormde gestalte. Haar historische belijdenis heeft de oudste rechten. Maar het on-historisch denken heeft de overhand gekregen. Wanneer waar is wat de godvruchtige Hermann von Bezzel ergens schrijft: ‘Wanneer een volk zijn historie kwijt is, gaat het te gronde’, hoeveel te meer geldt dit voor de kerk! IJveraars zonder ‘kerkgevoel’ en besef van de historie hebben bereikt wat zij wilden – en is nu Protestantse Kerk echt kerk?

Wanneer Christus als haar Heer het voor het zeggen zou hebben, wanneer dat merkbaar zou zijn, dan zou ik dat niet durven ontkennen. Maar is dat zo? Artikel 1 van de kerkorde geeft mooie bewoordingen, maar hoe is de werkelijkheid? Alles moet in de kerk kunnen. Hoe arm is zij aan Geest. Maar ook aan geest. Tienduizenden kerkleden laten zich uitschrijven. Allerwegen is de klacht te horen dat classicale vergaderingen kwijnen. Gloed en bezieling zijn ver te zoeken. De nood is groot, de dorheid, de machteloosheid een woord, het Woord in deze tijd te spreken is groot.

Het heeft mij verbaasd dat zo weinigen in de Gereformeerde Bond beseffen dat sinds mei 2004 een geheel nieuwe situatie geldt. Dat men toen geen periode van stilheid in acht genomen heeft. Maar voor de eerste jaarvergadering daarna werd direct al het moderamen van de synode uitgenodigd. De naam werd al spoedig aangepast. Ik had gehoopt dat hij zich, gelet op de nood in de nieuw gevormde kerk én in de samenleving, ervoor zou inzetten dat een ‘accolade’ zou worden geslagen om die gemeenten die Christus belijdende gemeenten willen zijn, de vorming dus van een soort Bekennende Kirche.

Wij worden immers geheel op de gemeente teruggeworpen. Daar zijn soms verrassende tekenen van leven. Dat is verblijdend.

Graag zal ik weer uw reactie lezen.

Met broederlijke groet,

L.J. Geluk

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen