Inhoud is bepalend

Als het waar is dat grote theologen grote psychologen zijn, betekent dit dat een predikant de roeping heeft geducht theologie te studeren, week in week uit, met het oog op de voorbereiding van de preek maar ook met bredere blik. Hoe intenser hij studeert en hoe meer hij zich de grote klassieken der kerk eigen maakt en verwerkt, des te meer psychologisch inlevingsvermogen zal hij opdoen. Dat is noodzakelijk.
Tegelijkertijd wil ik echter ook stellen, zonder van het bovenstaande iets af te doen, dat vooral in gereformeerd-theologisch perspectief de psychologische lichtval op een gegeven moment toch weer betrekkelijk is. Een goede preek, een preek dus die overkomt – liever: die zondaren bekeert –, staat of valt niet met een goede psychologie, maar wel met een goede theologie.

Steigerwerk
Laat ik het anders zeggen, want wellicht formuleer ik het zo (te) kantig. Een predikant heeft zich te scholen op bepaalde theologische neventerreinen. Psychologie en retorica dient hij op de een of andere manier in zijn vingers te hebben. Hij beheerst toch, al is het in alle onbeholpenheid, zijn ambacht? Maar dan komt als het goed is ook het moment dat hij alle hulptroepen achter zich laat. Of met een ander beeld: het steigerwerk laat hij voor wat het is, en hij treedt het gebouw zelf binnen. Ik zou dit een soort tweede naïviteit willen noemen.
Vervolgens dient hij vanuit deze naïviteit aan het preken te gaan. In het besef: er staat in mijn tekst wat er staat en ik preek wat ik preek. Na alle psychologie wil ik pleiten voor een sprong in het diepe, namelijk dat predikanten Gods Woord verkondigen senkrecht von oben, regelrecht van boven, met de tweeslag van wet en evangelie. Dat zijn preken die behoorlijk vonnissend en veroordelend zijn. Maar dan ook uitermate vertroostend en helend.

Bang
Als het gaat over de psychologische van de preek en de hoorder, rijst er bij mij wel een vraag. Deze: is er vandaag de dag niet zoveel aandacht voor de psychologische en retorische kant van de preek, omdat predikanten bang zijn met een radicale prediking van zonde en genade de mensen pijn te doen? Wat zit daar – psychologisch en theologisch – achter, achter die angst om pijn te doen? Is het niet misschien onder andere dit dat predikers onvoldoende doordrongen zijn van het paulinische ‘wee mij, als ik het evangelie niet verkondig’?
Deze vraag is niet zozeer gericht aan dr. Hanneke Schaap, die met Ruimte om te horen haar onderzoek naar preken en psyche van de luisteraar presenteert. Zij legt namelijk een evenwichtige studie op tafel en wil alleszins rekening houden met wat de Heilige Geest in de verkondiging doet. Met het oog op de theologische element van haar theologie en de preekkundige beschouwingen gaat ze dan ook te rade bij Bonhoeffer. Een goede keus.
Bonhoeffer noemt de vleeswording een belangrijk moment in de preek. Immers, als een preek wat doet, is dat een gestalte van Christus’ menswording: er vindt een ontmoeting plaats tussen de goddelijke en de menselijke werkelijkheid. Hoorders voelen zich in hun nood en schuld gedragen door Christus als het vleesgeworden Woord. Hij herschept hen tot nieuwe mensen, wat dan vervolgens ethische consequenties heeft. Of in de taal van het doopformulier: Hij herschept hen zó dat ze in een nieuw godzalig leven wandelen.

Te gemakkelijk
Zelf wil ik in dit verband verwijzen naar de Duitse theoloog en Lutherkenner Hans Joachim Iwand (1899-1960). Bij hem tref ik een alleszins bemoedigende psychologie voor een prediker aan. Hij verwijst naar Jeremia, die ooit zei: ‘Waarom moest ik voor dit beroep geboren worden, ik ben toch niet anders dan de anderen?’ Niettemin weet hij zich geroepen van de moederschoot aan. Die roeping legt beslag op heel zijn bestaan.
Een predikant maakt het zich te gemakkelijk als hij meent dat de kennis van de rechte leer de verkondiging garandeert. Het is veelmeer zo dat het Woord Gods vanuit zichzelf geschiedt, en dat waar het daadwerkelijk geschiedt, de prediker móet preken. Een verkondiging die niet onder het voorteken van dit ‘moeten’ staat, is ten diepste geen werkelijke verkondiging. Slechts waar het anagkè, het moeten, de dwang en drang is, daar vindt werkelijk verkondiging plaats.
Vandaar dat Paulus zei: ‘Als ik het Evangelie verkondig, is mij dat geen roem; want de nood is mij opgelegd. Wee mij, indien ik het Evangelie niet verkondig!’ God laat dus Zijn Woord brengen door boden, van wie Hij het hele leven opeist met de noodzaak van deze dienst. Zo zelfs dat het lot van deze boden het lot van het evangelie wordt.
Daarom, zegt Iwand, kan ik geen algemene preekkunde ontwikkelen wanneer ik over dit onderwerp college geef. Ik moet mijzelf veelmeer de vraag stellen: wat moet ik hier en nu verkondigen op grond van Gods Woord? Slechts door daarvan uit te gaan kunnen wij een preekkunde ontwikkelen. De inhoud, die is bepalend.

Voegen
Hetzelfde zou ik willen zeggen ten aanzien van het psychologische element: de inhoud van Gods Woord is bepalend. Daarnaar voegt zich het overige. Dan krijgt de psyche van de hoorder de plaats die haar toekomt, niet te groot, niet te klein, maar zo dat de goddeloze gerechtvaardigd wordt en dat ik de kerk uitga in de wetenschap dat er niemand is in hemel en op aarde Die ons meer liefheeft dan Christus.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen