Alles heeft samenhang

Wat is de tekst eigenlijk? Een reeks zinnen die taalkundige toelichting nodig heeft om vertaald en verstaanbaar te worden? Een aantal passages die historische toelichting nodig hebben om in hun situationele context begrepen te worden? Documenten waarbij het gewenst is de bedoeling van de auteur, de scopus, goed te ontwaren? In feite is een tekst dit allemaal tegelijk. Sommige commentaren bij de Bijbel specialiseren zich in de filologie (taalkunde), in de historisch-literaire context of in de redactionele bedoeling. Deze eenzijdigheid brengt soms winst in fijnstelling, maar heeft als nadeel dat het geheel vaak onderbelicht blijft en dat een kritische terugkoppeling vanuit andere aspecten vaak ontbreekt.
Dat een tekst – een brief, een boek, een psalm – een eenheid is van uiting en dus ook een eenheid voor verstaan, krijgt in de laatste decennia terecht weer meer aandacht. Commentaren moeten de gebruikers helpen om zicht te krijgen op de tekst als geheel. Ze mogen de tekst niet verkruimelen.

Voorwoord
Maar wat is de tekst als geheel? Wanneer we een bijbelpassage of een heel bijbelboek lezen, hebben we ook te maken met de samenhang in openbaring. Wie niet wil rekenen met God en met openbaring, roeit tegen de stroom van de bijbelboeken in. Er is hier een overkoepelende context van God de Schepper en Verlosser: Zijn werk en spreken en aanwezigheid smeden uiteenlopende woorden en gebeurtenissen tot een samenhangend geheel. Geen woord van de Schrift is los verkrijgbaar (2 Petr. 1:20). Dit heeft consequenties voor de commentaar. Calvijn wist dat maar al te goed: zijn Institutie is eigenlijk een voorwoord op zijn uitleg van de bijbelboeken.
Om deze samenhang na te gaan, kijken we naar de exegese van de evangeliën in relatie tot het evangelie. Hoe zijn onderdeel en geheel verbonden? En in hoeverre zijn commentaren bij het zicht op de samenhang een hulp of juist een sta-in-de-weg?

Samenvatting
Hoe het goede nieuws als één samenhangend bericht werd verkondigd, kunnen we goed zien wanneer Petrus bij Cornelius komt. Petrus zegt – net als Markus (1:14; 13:10) – dat God door Jezus Christus het goede nieuws van de vrede aan de Israëlieten is gaan brengen (Hand.10:36). Wanneer Petrus dit goede nieuws vervolgens samenvat, krijgen we in feite de inhoud van een evangelieboek in één keer te horen:
‘U weet wat er gebeurd is in heel Judea, wat begon in Galilea na de doop die Johannes gepredikt heeft: hoe God Jezus van Nazareth gezalfd heeft met de Heilige Geest en met kracht en hoe Hij het land doorgegaan is, goeddoende, en allen genezend die door de duivel overweldigd waren, want God was met Hem.
En wij zijn getuigen van alles wat Hij gedaan heeft, zowel in het Joodse land als in Jeruzalem. Hem hebben ze gedood door Hem aan een hout te hangen.
Deze heeft God op de derde dag opgewekt en Hij heeft gegeven dat Hij zou verschijnen niet aan heel het volk, maar aan de getuigen die door God tevoren gekozen waren, aan ons namelijk die met Hem gegeten en gedronken hebben, nadat Hij uit de doden opgestaan was. En Hij heeft ons bevolen het volk te prediken en te betuigen dat Hij Degene is Die door God aangesteld is tot een Rechter over levenden en doden. Van Hem getuigen al de profeten dat ieder die in Hem gelooft, vergeving van zonden ontvangen zal door Zijn Naam.’ Dit is het evangelie dat predikers hebben te verkondigen. Daartoe werden of worden ze opgeleid, daartoe dient ook de hele theologie wanneer zij haar taak verstaat.

Drie realiteiten
Maar hoe dit ene evangelie te prediken in een tijd waarin we vier evangelieboeken hebben die als tekstboeken dienen en waaruit we kleine stukjes knippen om te lezen en te preken? Wanneer we gedeelten uit de eerste vier boeken van het Nieuwe Testament lezen, zijn dat immers altijd stukjes van één evangelie en niet allereerst stukjes uit een speciaal boek. We mogen dus geen stukjes isoleren, maar moeten altijd het hele evangelie in gedachten hebben wanneer we over een onderdeel daarvan spreken.
Om dit te bereiken is het goed om altijd te beseffen in welk groter kader de afzonderlijke verhalen en wonderen staan. We moeten ze als het ware uit de doos van het boek lichten en in de ruimte zetten van de blijde geschiedenis waarvan ze onderdeel zijn en waar ze getuigenis van afleggen.
Daarbij zijn in ieder geval drie overkoepelende realiteiten heel belangrijk. Het eerste is dat alles is begonnen bij Johannes de Doper, het tweede dat alles al voorzegd was door de profeten en het derde dat de Zoon alles van de Vader heeft ontvangen.
Preken over welk wonder of welk woord van Jezus ook moeten altijd binnen deze wijde horizon staan. Dan preekt een predikant het evangelie uit de evangeliën en ontstaat geen spanning tussen onze concentratie op een onderdeel en het grotere geheel waartoe het behoort. Ik wil deze drie gezichtspunten wat breder bekijken.

Na Johannes
Voor westerse christenen is Johannes de Doper niet veel meer dan een signaal vooraf. Een trompetstoot die vergeten wordt wanneer de Koning Zelf arriveert. Nu is het ook altijd Johannes’ bedoeling geweest dat Jezus méér zou worden en hijzelf minder. Zo is het ook gegaan bij de verbreiding van het evangelie: Johannes verdwijnt achter de coulissen.
Maar wat wij ten onrechte vergeten, is dat heel Jezus’ leven op aarde in het licht stond van Johannes de Doper. Zoals een voetbalwedstrijd in een stadion plaatsvindt in het licht van geweldige schijnwerpers, zo stond heel het werk van Jezus in het licht van Johannes de Doper. Wij moeten dat licht niet te vroeg uit doen. Ik noem een paar bekende gegevens waar we vaak weinig mee rekenen. Johannes staat nog aan het einde van Jezus’ aardse leven in hoger aanzien bij het hele volk dan Jezus Zelf: de leiders durven Johannes niet aan te tasten, terwijl ze Jezus wel durven lastig te vallen (Matth. 21:23-27).
Buiten Palestina is de invloed van Jezus niet merkbaar totdat de apostelen komen, maar zij stuiten wel op een internationale uitstraling van het werk van de Doper (Apollos uit Alexandrië, Hand.18: 24-25; Johannes' leerlingen in Efeze, Hand. 19:1-5).
Jezus laat zich dopen door Johannes en noemt hem de grootste profeet ooit (Matth. 11:11-13; Matth. 17:10-13; Luk. 16:16) en Hij beroept zich voortdurend op zijn getuigenis (Matth. 21:32; Joh. 5:33).

Echo
Nu was Johannes de boetprofeet geweest die een geweldige actie van berouw en van uitzien naar de Verlosser heeft gestart. Terwijl profeten meestal roependen in de woestijn zijn, was Johannes een dopende in de woestijn en heel het volk kwam tot hem. De mensen hebben dus met de ogen van Johannes naar Jezus gekeken. En omgekeerd: Jezus heeft naar het volk gekeken via het werk van Johannes. Er was door de grote profeet Johannes heel veel veranderd in het jaar dat voorafging aan Jezus’ optreden. En dat echoot door tijdens Zijn rondwandeling. We moeten dat ook in rekening brengen wanneer het niet altijd herhaald wordt. Ik noem twee voorbeelden.
De prediking van het koninkrijk der hemelen wordt soms losgemaakt van het voorafgaande optreden van de Doper. Het wordt dan een liefelijke boodschap van vrede en verheffing. Maar in werkelijkheid staat deze prediking tegen de achtergrond van de boetedoop van Johannes. Het volk is geconfronteerd met zijn zonden. Het is diep onder de indruk van het nabije gerichtsvuur en van de bijl aan de wortel van de boom. En dán komt Jezus met goed nieuws voor verdrukten en treurenden, voor verslagenen van hart. Het goede nieuws van vergeving en toelating tot Gods hemelrijk. Israël krijgt door Jezus een herkansing. Wanneer predikanten over Gods rijk preken, moeten ze beginnen bij het begin en Johannes’ voorbereidende boodschap niet vergeten. Het evangelie van het Godsrijk is voor hen die hun zonden belijden en zich hoopvol laten onderdompelen in de Jordaan van de boetedoening. De boodschap van het hemelrijk is voor mensen niet verkrijgbaar zonder de doop van berouw en het gebed om genade.

Hoeren en tollenaren
Een tweede voorbeeld betreft de toestroom van hoeren en tollenaren naar Jezus. Vaak wordt daaraan verbonden dat God voorkeur zou hebben voor de outcasts van de samenleving. God zou de randen opzoeken en daarom zouden wij ook juist aanwezig moeten zijn op plekken waar nette mensen liever niet zijn.
Dit is echter een grote misvatting. Ja, het goede nieuws is voor alle mensen zonder onderscheid. Maar je leest nergens dat Jezus predikt in de bordelen of in het casino. Hij predikt in de synagogen en op Zijn eigen vaste plaats, de berg. Hoeren en tollenaren komen tot Hem en niet omgekeerd. En waarom komen zij? Omdat zij de boodschap van de Doper ter harte hebben genomen.
Jezus zegt het Zelf: ‘Voorwaar, Ik zeg u dat de tollenaars en de hoeren u voorgaan in het Koninkrijk van God. Want Johannes is bij u gekomen in de weg van de gerechtigheid, en u hebt hem niet geloofd; maar de tollenaars en de hoeren hebben hem geloofd; maar hoewel u dat zag, hebt u later geen berouw gehad zodat ook u hem geloofde.’ (Matth. 21:31-32). De toestroom van tollenaren en hoeren heeft dus wel iets te zeggen. Niet over de voorkeur van Jezus, maar over de nalatigheid van veel brave broeders!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen