Evenwicht in de gemeente

Hoogtepunten en dieptepunten in de kerkgeschiedenis hebben met Gods werk en het werk van de boze te maken. Dat ging en gaat echter dwars door het functioneren van mensen heen. Deze mensen hebben bepaalde persoonlijkheden.
Dat blijft meestal onderbelicht. Elke reformatie, maar ook elke kerkscheuring en kerkenfusie heeft te maken met persoonlijkheden van mensen. G.H. Kersten en K. Schilder hadden bijvoorbeeld een uitgesproken persoonlijkheid en daarmee hebben ze grote invloed uitgeoefend op hun medestanders en ook flink gebotst met tegenstanders.
Ik begrijp ook verschillende kerken en groepen beter en waarom de ene groep groeit en de andere kleiner wordt. Niet iedere persoonlijkheid voelt zich immers thuis in een kerkelijke gemeente met bepaalde kenmerken. Bijvoorbeeld reformatorische kerken vinden hun aanhang vooral bij afhankelijke en onveranderlijke mensen. Dat maakt die kerken stabiel. Er zijn geen grote veranderingen – soms zelfs geen kleine – en het pastoraat loopt meestal goed. Toch zijn ze niet erg aantrekkelijk voor de buitenwacht. In onze tijd propageert onze samenleving namelijk zelfstandigheid en verandering, precies het omgekeerde. Dat zuigt veel mensen uit de orthodoxie weg. Evangelische gemeenten zijn bijvoorbeeld aantrekkelijker voor moderne, zelfstandige en op verandering ingestelde mensen.

Pastoraat
Ik vind de onderscheidingen ook belangrijk voor het pastoraat. Dan gaat het erom de neurotische vormen die bij de verschillende persoonlijkheden horen te kennen. Dat zijn als het ware de pijnlijke ontsporingen. Dr. W. Zijlstra bespreekt ze uitgebreid in zijn boek Op zoek naar een nieuwe horizon.
Als bijvoorbeeld de afhankelijke persoonlijkheid verwordt tot een depressieve persoonlijkheid, heeft dat gevolgen voor de geloofsbeleving. De pastor moet zo iemand dan niet bevestigen in gelovige afhankelijkheid maar juist stimuleren tot zelfstandigheid. Als de veranderlijke persoonlijkheid narcistische trekken krijgt, kijk dan uit dat zo’n persoon niet de leiding krijgt in de gemeente! De neurotische ontsporingen moet een pastor ook onderkennen in bijvoorbeeld het huwelijks- en gezinspastoraat. Als de onveranderlijke persoonlijkheid tiranniek is voor partner en gezinsleden en dat verdedigt met een beroep op de Bijbel, moet een pastor toch maar niet al te veel eerbied hebben voor die vroomheid. Kortom, enige kennis van persoonlijkheden en scheefgroei daarvan is onmisbaar in het pastoraat.
Psychotherapeut H.J. Bodisco Massink doet een onderzoek naar de verwevenheid tussen geloof en persoonskenmerken in Met meer dan hart en ziel. Levensbeschouwelijke diagnostiek, geestelijke zorgverlening en context (Gorinchem, 2000). Hij koppelt geloofskenmerken aan de persoonlijkheidsstoornissen van de DSM-IV lijst (het wereldwijde classificatiesysteem van psychische problemen uit de geestelijke gezondheidszorg). Dat sluit aan bij Zijlstra’s betoog en is nog weer gedetailleerder.

Geen noodlot
Hoe wordt een mens zoals hij is? Waar komt onze persoonlijkheid, ons karakter vandaan? Onze persoonlijkheid is niet ons noodlot. Ieder normaal mens - helaas zijn er ook mensen psychisch beperkt of ziek - krijgt of vormt zijn persoonlijkheid van drie kanten.
Allereerst krijgt ieder mens elementen van zijn karakter mee in de genen. We hebben allemaal trekjes van vader of moeder. Ieder mens wordt ook gevormd door zijn of haar omgeving (gezin, school, kerk, samenleving), met name in de jeugd. En ieder mens heeft ten slotte eigen creativiteit, waarmee hij zelf werkt aan zijn persoonlijkheid. Op dit laatste punt kan ik ook zeggen: gelovigen ontvangen visie en kracht van God om zo nodig te werken aan zichzelf. Denk aan de driftkikker die geduldiger moet worden.
Ik durf niet te zeggen voor hoeveel procent een mens gevormd wordt door erfelijkheid, vorming in de jeugd en eigen creativiteit. Het zal niet netjes drie keer 33 procent zijn. Dat doet er ook niet zoveel toe. Het kan zo zijn dat ik prachtige bouwstenen geërfd heb van mijn ouders, redelijke bouwstenen heb meegekregen vanuit mijn omgeving en dat ik toch een krotje maak van mijn levenshuis. Bij punt drie gaat het mis.
Het kan ook zo zijn dat ik matige bouwstenen geërfd heb, dat ik beschadigde stenen heb meegekregen vanuit mijn jeugd en dat ik toch een redelijk geriefelijk levenshuis weet op te bouwen. De Heilige Geest verandert mijn geërfde karaktertrekken niet. Hij maakt wat er gebeurd is in mijn jeugd niet ongedaan. Hij kan mij er wel mee leren leven, al moet er aan de nodige stenen worden gebikt. Al heb ik er therapie voor nodig.
Omdat onze persoonlijkheid niet ons noodlot is, is het zinvol om te werken aan een evenwichtige persoonlijkheid. Daarbij kan wat wij in de gemeente doen helpend zijn. Prediking, pastoraat, vorming en toerusting. Mits theologie en visie in de gemeente zelf niet al te eenzijdig zijn. Dit laatste is wel een lastig punt, mede omdat we ook voorzichtig moeten zijn om daarover een oordeel uit te spreken.

Christelijke levenshouding
In de gemeente mogen wij elkaar in de prediking, in het pastoraat en in het kringwerk voorhouden wat hoort bij een evenwichtige christelijke levenshouding. Al eerder schreef ik dat ieder mens een mix is van de persoonlijkheidstypen, maar dat één type meestal overheersend aanwezig is. Al blijven wij onszelf, we kunnen elkaar helpen te zoeken naar een (meer) evenwichtige mix. Zijlstra werkt dit ook uit in zijn boek (blz. 259-269).
Laten wij zelfstandigheid en afhankelijkheid, onveranderlijkheid en veranderlijkheid in evenwicht proberen te brengen. Het is mooi om eraan bij te dragen dat een zelfstandig mens niet ontspoort in onverschillige afstandelijkheid, maar leert om hartelijk lief te hebben. Ook andersom is het geweldig. Een afhankelijke persoonlijkheid werkt aan de eigen, gezonde autonomie en daar mag een pastor bij helpen. Onveranderlijke, verkrampte mensen kunnen opengaan voor ontspanning en nieuwe uitdagingen. Onrustige, altijd maar op verandering gerichte mensen, kunnen leren gehoorzamen en leren waarderen wat de traditie te bieden heeft.
Ik ga nu wat punten op een rijtje zetten. Ik geef deels andere termen, om dichterbij bijbelse woorden te komen. Zonder volledig te kunnen zijn, noem ik enige aspecten van de christelijke deugden (karaktertrekken!) zelfstandigheid, liefde, gehoorzaamheid en vrijheid.

Zelfstandigheid is:
a) mensen, dingen en zichzelf kritisch kunnen beoordelen;
b) keuzes maken en verantwoordelijkheid dragen voor zichzelf;
c) bereid zijn tegenover de ander verantwoording af te leggen;
d) enkeling durven zijn in de navolging van Christus.

Liefde (de goede afhankelijkheid!) is:
a) zich openstellen voor de ander, zonder façades;
b) de ander liefhebben, zichzelf kunnen verloochenen;
c) zichzelf aan de ander toevertrouwen, zonder zich uit te leveren;
d) zich openstellen voor de kritiek en de lof van de ander.

Gehoorzaamheid (de goede onveranderlijkheid!) is:
a) de ander ‘horen’, naar hem luisteren;
b) de grenzen van de levensruimte van de ander niet overschrijden uit machtsbegeerte of egoïsme;
c) de geboden in acht nemen, niet om de geboden op zich, maar om in vrijheid en liefde te leven;
d) volharden in het geloof en de christelijke levenswandel, zonder perfectionistisch-verdienstelijk te willen zijn.

Vrijheid (de goede veranderlijkheid!) is:
a) zichzelf en de ander ruimte geven om zich te ontplooien;
b) vrij zijn tót en niet vrij zijn ván leven met de ander;
c) vandaag kunnen genieten;
d) biddend en werkend voortgaan en open staan voor nieuwe dingen.

Echte zelfstandigheid is onmogelijk zonder eerlijke overgave, gehoorzaamheid en vrijheid.
Echte overgave is onmogelijk zonder de goede zelfstandigheid, gehoorzaamheid en vrijheid. Zo hebben ook de gehoorzaamheid en de vrijheid de andere eigenschappen nodig om evenwichtig te kunnen zijn.
Zelfstandigheid, overgave, gehoorzaamheid en vrijheid zijn op alle terreinen van het leven nodig, thuis in de opvoeding en ook in het samenleven in de gemeente.

Paulus
We moeten geen psychologische inzichten van vandaag in de Bijbel inlezen. Het is wel zo dat door psychologische inzichten van nu bepaalde bijbelwoorden gaan opvallen. Paulus zocht al naar de balans tussen zelfstandigheid, liefde, gehoorzaamheid en vrijheid.
Tegen de vreesachtige Timotheüs zegt hij (2 Tim. 1:7): wees niet zo bangig, maar wees krachtig (zelfstandig!), liefdevol en gematigd, dat is in evenwicht. En in Galaten 5 roept hij op om in de vrijheid te staan en vervolgens koppelt hij de vrijheid aan dienstbaarheid en liefhebben en houdt hij de vrijheid ver van losbandigheid.
De Grieken voedden hun kinderen op tot autonome, zelfstandige mensen. Daartegenover plaatst het Nieuwe Testament het opvoeden in liefhebben, zonder dat de zelfstandigheid van mensen daarmee genegeerd wordt. Deze wordt in balans gebracht. De Joden voedden hun kinderen op tot zonen en dochters der wet: gehoorzaamheid en onveranderlijkheid staan centraal. Daartegenover plaatst het Nieuwe Testament: leven in de vrijheid van Christus. Een meer open, op verandering en vernieuwing gericht leven is er niet. Toch gaat de gehoorzaamheid niet overboord en ook de traditie niet. Ook hier gaat het om de balans.
Als wij die balans weten te bewaren in onszelf, in het gezin en in de gemeente, is dat geen verdienste maar vrucht van de Heilige Geest.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen