Een bloosloze wereld

Dát onze samenleving is verseksualiseerd, daarover is geen twijfel mogelijk. Als zelfs minister Plasterk zich zorgen maakt over ‘de toenemende vercommercialisering en seksualisering van het vrouwelijk lichaam’ dan moet er wel echt iets aan de hand zijn. De journaliste Myrthe Hilkens doet er met haar geruchtmakend boek McSex nog een schepje bovenop. De ondertitel van haar boek luidt: De pornoficatie van onze samenleving. Volgens haar geeft dat beter weer wat we bedoelen, ‘namelijk de invloed van een ooit obscure en nu commerciële, lucratieve miljardenindustrie’.
Dat heeft Hilkens scherp gezien. Vooral de seksindustrie heeft er baat bij dat seks een consumptieartikel is. De gevolgen van de erotische explosie zijn overal zichtbaar en voelbaar. Wat we voelen is dat je de pornoachtige zaken niet meer hoeft op te zoeken. Het is veel meer de vraag hoe je ze nog kunt ontlopen.
Onze vrijheid is er een van een bedenkelijk soort geworden. Het begin van deze ‘bevrijding’ ligt in de jaren zestig van de vorige eeuw, de tijd van de seksuele revolutie. Het woord revolutie is in dit verband zeker niet overdreven. Alles werd in die jaren in hoog tempo door elkaar geschud. Oude waarden verwaaiden als kaf. Vanaf die tijd moest alles kunnen. Dat ‘alles’ moest je overigens niet al te letterlijk nemen. Het betekende vooral dat op seksueel gebied alle remmen los moesten. In rap tempo gingen we ‘de schaamte voorbij’. En nu, een halve eeuw later, zijn we alweer voorbij ‘de schaamte voorbij’. Nu begint men zich langzamerhand af te vragen waar dit moet dit eindigen.

Moderne literatuur
De tijd van de drieslag gezin-kerk-school ligt definitief achter ons. We hebben nu te maken met vele opvoeders. De groep bijvoorbeeld oefent op jongeren een steeds grotere invloed uit en ook de straat draagt haar steentje bij. Internet verbindt ons met de wereld in al haar verschijningsvormen. En dan is er nog de wereld van kunst en de literatuur.
‘De Heer zij geprezen, omdat ik kan lezen’, dichtte Jan de Liefde rond 1850. Deze sociaal bewogen evangelist leerde oude Jordanezen lezen, zodat ze zelf de Bijbel ter hand konden nemen.‘Nu kan ik ook leren, wat rijkdom des Heren de Bijbel bevat.’ Zoals met alle verworvenheden is het lezen ook voor verschillende doeleinden bruikbaar. Je kunt de Bijbel lezen of literaire werken, maar met dezelfde vaardigheid kunnen we ook pulp tot ons nemen of geestverziekende pornografie.
Kunst en literatuur zijn in hoge mate trendsettend. Ze brengen nieuwe ideeën en nieuwe vormen onder de mensen. Het is niet helemaal duidelijk of kunstenaars een trend zetten of dat ze wellicht door hun gevoeligheid de komende ontwikkelingen voorvoelen. Hoe dan ook, ze lopen vooruit en hebben veel invloed. Kunstenaars zijn vooral op zoek. Op zoek naar de onzichtbare werkelijkheid achter het zichtbare. Ze proberen door maskers, schone schijn en andere vermommingen heen, de naakte werkelijkheid aan het licht te brengen.

Moeras
Niet zelden lijkt die werkelijkheid op wat we in reformatorische kringen leren over het wezen van de mens. Als het plaatje zichtbaar wordt gemaakt, wil je het liever niet zien. Het leven is vol kwaad. Schrijvers putten zich uit om dat kwaad onder woorden te brengen. Ze vinden dat je hun werk alleen maar mag beoordelen op literaire kwaliteit. Is het goed geschreven, daar gaat het om.
De Belgische schrijfster Kristien Hemmerechts doet in haar pamflet De man, zijn penis en het mes een poging om de rol van het literair excuus te ontzenuwen. ‘Wat schrijvers ook over hun personages beweren, ze hebben wel degelijk iets met ‘echte’ mensen gemeen. Misschien zijn ze zelfs echter dan echte mensen.’
Dat wil nog steeds niet zeggen dat de zoektocht van de kunstenaar alleen maar verwerpelijk is. Wel is in confrontatie met de moderne literatuur een kritisch denkvermogen, gevormd door Gods waarheid, onmisbaar. Zonder Gods aanwijzingen is het leven zowel een moeras als een doolhof.

Spijtoptant
Een van de bekendste taboe-doorbrekende schrijvers is de vorig jaar overleden Jan Wolkers. In zijn onlangs verschenen bundel Bijeen met man en muis schrijft Hans Werkman onder andere een beschouwing over deze beeldenstormer onder de titel ‘Men kan zich niet van Jan Wolkers afmaken door hem onfatsoenlijk te vinden’. Het opstel eindigt met een citaat van een spijtoptant. Via een ingezonden stuk in Trouw liet deze man weten dat hij zich onder invloed van Wolkers had losgebroken uit de benepen sfeer waarin hij was opgegroeid. Nu zou hij pas echt gaan leven, zichzelf ten volle kunnen realiseren. ‘Intussen zijn we oud(er) geworden, hebben veelal een x-aantal huwelijken of relaties achter de rug. We hebben ons in meerdere of mindere mate buiten de benepen wereld van onze ouders gewaagd en ontdekt wat er te vinden was; en nu roepen we wanhopig om echte trouw, het geborgen gezin, ware liefde en respect in plaats van platte seksualiteit. Ik reken het mezelf tot schuld dat we ons door Jan Wolkers en anderen een ‘onbenepen’ wereld hebben laten verkopen, die uiteindelijk een dramatische kat in de zak bleek. Hadden we maar bijtijds ingezien dat waar het christelijk geloof voor staat geen benepenheid is, maar ruimte en vrijheid en vreugde.’

Overleven
Hoe kunnen we als christenen overleven? Twee valkuilen bevinden zich op loopafstand. We zijn geneigd de tijd(geest) te onderschatten en onszelf te overschatten. Het eerste gevaar wordt duidelijk in een kleine dialoog tussen twee toonaangevende christenen uit de negentiende eeuw.
Izaäk da Costa had een stoer lied geschreven: ‘Zij zullen ons niet hebben, de goden dezer eeuw.’ Prachtig. Hij stuurde het ter beoordeling aan zijn vriend Groen van Prinsterer. Groen beschikte over een meer bezonnen karakter dan zijn vurige vriend Da Costa. Zijn commentaar was kort maar krachtig: ‘dichterlijke illusie, ze hebben ons al’.
Het is van levensbelang dat we ons realiseren dat we in deze wereld levend de tijdgeest inademen. Goed, we ademen misschien iets minder diep in, maar toch. De dichter Guido Gezelle had het gevoel dat de wereld op zijn nek zat.
‘De wereld wil mij achterna,/  al waar ik ga/ of sta/  of ooit mijn ogen sla’.
De trekkracht van de wereld mag niet worden onderschat. Ze werkt als een magneet.
Hoe dichter je erbij komt, hoe harder ze trekt. Op afstand kun je nog weerstand bieden, maar voorbij het kritieke punt wordt de macht overgenomen.
Zo werken alle verslavingen. Ook verslaving aan pornografie. Even denk je dat je het aan kunt maar voor je het in de gaten hebt raak je in een bewustzijnsvernauwing en wordt de macht overgenomen. Radicaal breken is de enige mogelijkheid om je vrijheid terug te winnen. Lukt dat niet meer op eigen kracht dan is hulpvragen wijs en noodzakelijk. We moeten ons realiseren dat we zwak zijn en ook en beetje dom.

Schaamte
Over de leugenachtigheid van de wereld kun je niet slecht genoeg denken. De duivel is een leugenaar van het begin af en hij zal dat tot het eind toe blijven. Op een of andere manier uit die leugenachtigheid zich het meest hevig en opdringerig op het gebied van de intimiteit en de seksualiteit. Of zijn wij er op dat gebied misschien het gevoeligst voor?
Eros is een bedrieger heet een aangrijpend boek van de psycholoog Herman Kaal. ‘Hij beloofde te schieten met pijlen van liefde, maar hij schoot met pijlen van dood.’ Kaal werkte jarenlang als hulpverlener voor hiv-geïnfecteerden en hun partners. De Bijbel liegt niet als ze over de wereld spreekt in termen van duisternis en dood. Jezus liegt niet als Hij Zichzelf de Waarheid en het Leven noemt. Telkens staan we weer voor de keus om te kiezen voor het leven of voor de schijn ervan. Laten we ons door de wereld bederven of zijn we een zoutend zout?
Jacobus geeft een prachtige definitie van zuivere godsdienst. ‘Zuivere en onbevlekte godsdienst voor God, de Vader, is: omzien naar wezen en weduwen in hun druk en zichzelf onbesmet van de wereld bewaren.’
Jezelf onbesmet van de wereld bewaren bereik je niet met een instelling: hoe ver kan ik zonder te ver te gaan? De Bijbel spreekt op verschillende plaatsen over wijken van het kwaad. Schaamte kan ons daarbij helpen. De Deense filosoof en theoloog Kierkegaard noemde de schaamte een ‘leidsman in het leven’.

K. de Jong is staflid bij de stichting Tot Heil des Volks te Amsterdam.

Volgende week deel 6, over seksuele voorleving door ouders.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen