Op reis met Tersteegen

In VolZin (29 mei) verzorgt Jur­jen Beumer de rubriek Woord/ Beeld. Boven zijn bijdrage dit keer staat ‘De rechte pelgrimsreize’ – Gerhard Tersteegen (1697-1769). Iemand wil op de fiets naar het bekende bedevaartsoord in Spanje, Santiago de Compostella. Argument van de aanstaande pelgrim is een zoektocht naar een antwoord op de vraag of er nog voldoende diepgang in zijn leven te vinden is. Beumer geeft hem dan als geestelijk voedsel voor onderweg een liedtekst mee van Tersteegen.

'Het is wel heel ouderwetse taal', zei ik, 'maar misschien passen die woorden daarom wel bij jouw tocht voorbij het alledaagse.' Het lied drukt ons op het hart 'om niets meer te dragen dat onze ziel bezwaart.' Trap de zwaarte uit je lijf, eenzame fietser.

(…) Maar reist gij op uw wijze,
Dan reist gij nog niet goed.
De rechte pelgrimsreize
Is tegen vlees en bloed.
Hoe zoudt gij zonder pijn
Uw oude mens verlaten?
Geen medicijn kan baten:
Er moet gestorven zijn.
(Gezang 441 uit het Liedboek voor de Kerken)

Tersteegen wordt wel dé heilige van het protestantisme genoemd. Maar de eigen kerk en kerksoort is slechts een voertuig voor mensen zoals hij, vol geestkracht en mystieke aanleg. Ze passen niet in voorgevormde, religieuze hokjes. Daar willen ze juist vandaan met hun geestelijke pelgrimsreis. De ‘oude mens’ die vast zit aan zoveel conventies moet ‘sterven’, omdat hij of zij de niéuwe mens in de weg staat.

Wie eens ten hemel schouwde,
Van de aarde losgekocht,
Zijn hebben en zijn houden
Bezwaren slechts zijn tocht.
Niets dan het daag’lijks brood
Is voor een pelgrim nodig.
O draagt niets overbodig:
Gij draagt uzelve dood!

Tersteegen werd in Duitsland geboren. Het was de bedoeling dat hij opgeleid zou worden voor de handel, maar hij laat dit leven achter zich omdat hij op zestienjarige leeftijd een bekering beleeft. Na deze omkering zondert Tersteegen zich vijf jaren van de wereld af. Als die periode voorbij is en hij door diepe dalen van aanvechting is heen gegaan, schrijft hij een verklaring met zijn eigen bloed. 'Aan mijn Jezus! Ik verbind mij schriftelijk aan U, mijn enige Heiland en Bruidegom Christus Jezus, tot uw volkomen en eeuwig eigendom.'
Zonderlingen zijn het, de heiligen, met soms bizarre gewoonten en gebruiken.

Wij gaan als ingekeerden
Stil door een vreemd gebied,
Verachten voor de wereld,
Die men niet hoort of ziet.
Maar geeft men op ons acht,
Dan hoort men hoe wij zingen
Van onze grote dingen:
Wij weten wat ons wacht!

Tersteegen is een vertegenwoordiger van de zogeheten quiëtistische mystiek (quies=rust). De aanhangers ervan mijden de wereld. Met een ‘boekse in een hoekske’ (be)schouwen ze de boze wereld. Voor mij is dit een halve mystiek, slechts hemelwaarts gericht. Er is alleen de heenreis en niet de terugreis, de inzet voor mens en wereld.

Uw ziel moet gij stofferen,
maar niet uw aardse stee.
Als gij gaat pelgrimeren,
wat neemt gij met u mee?

Maar dacht ik, misschien kunnen we deze wereldmijdende taal ook maatschappijen godsdienstkritisch verstaan. Kritiek op een wereld die zwelgt in zichzelf en zo afgeplat is naar boven – kritiek op onszelf omdat we ons zo thuis voelen bij hebben en houden.

Gemak wordt u tot last.
Een pelgrim moet zich voegen,
met alles vergenoegen,
want hij is slechts te gast.

Toen onze pelgrim terug was van zijn reis, schreef hij mij: 'Met de taal van Tersteegen had ik in het begin veel moeite, maar toen ik eenmaal over de Pyreneeën was, merkte ik dat zijn lied in mij was gegroeid.'

Slechts te gast. Een ingrijpende les voor aardwormen. Ook al gaat u niet pelgrimeren naar Santiago maar gewoon op vakantie naar Frankrijk of Zwitserland, naar Drenthe of Zeeland, toch kan het heel nuttig zijn die periode ook eens te gebruiken voor de reflecterende vraag: waarheen ben ik in mijn leven uiteindelijk op reis? Die bezinning hoeft zich niet helemaal à la Tersteegen te voltrekken. Want Beumer heeft een punt: er is niet slechts een heenreis. Wie op reis gaat, kent ook een terugreis om met frisse moed weer aan de slag te gaan. Maar toch: slechts te gast. Inderdaad: er moet gestorven zijn om werkelijk te leven.

Huilen om Bach
Onlangs (6 juni) werd de bekende Nederlandse componist Louis Andriessen zeventig jaar. Hij is een zoon van de ooit zo bekende organist en toonkunstenaar Hendrik Andriessen (1892-1981). Als ik vroeger met mijn vader orgelconcerten bijwoonde van Feike Asma, meestal in de Grote Kerk van Dordrecht, en we hadden het programma bij de deur ontvangen, stootte hij me in de bank aan nadat hij had gezien dat er een stuk van Hendrik Andriessen gespeeld zou worden. Dat wordt genieten, bedoelde hij dan. Asma wist met zijn befaamde virtuoze spel wel weg met de niet altijd eenvoudig getoonzette muziek van Andriessen. Het Volkskrant magazine van 6 juni bracht als omslagverhaal een interview met de gelauwerde en jarige Louis Andriessen. Op de cover stonden de aansprekende woorden van hem vermeld: Om Bach kan ik echt huilen. Een citaat uit het gesprek:

In de kerk hoorde hij als jongen zijn vader spelen op het orgel. Dat overdonderende geluid maakte diepe indruk op hem. Want het was toevallig wel zijn vader die deze muur van geluid optrok. ‘Zoiets kon geen enkele andere jongen op school zeggen. Dat maakte mij voor mijn gevoel toch wel bijzonder.’
Zijn vader is al jaren dood. Toch durft Andriessen nog altijd niet goed naar zijn muziek te luisteren. ‘Als ik onverwacht al eens iets hoor, dan voel ik een onbeheersbare emotie opkomen. Niet alleen dat die noten heel mooi zijn, je hoort er ook in dat je een jongetje van vier was, en dat je oudere zus beneden stond te zingen. Als je je daarvoor openstelt, haal je heel veel in je hoofd overhoop.’

Wat woelt het dan precies om in uw hoofd?
‘Het zijn onhandelbare, complexe emoties, waar je maar weinig mee kunt. Zwelgen in verdriet is erg onproductief. Muziek is op zichzelf het meest emotionele wat er is. Wij componisten hebben dus distantie nodig om dat te kunnen oproepen. Om die emoties te kunnen oproepen, moet je ze niet zelf voelen.’

Kunt u tranen op uw wangen krijgen van muziek? Of luistert u vooral als vakman?
‘Muziek kan mij enorm ontroeren. De grootmeester van de plotseling toeslaande emotie is Bach. Om Bach kan ik echt huilen. Sommige aria’s van hem zijn bijna onverdraaglijk mooi.’

Wat bepaalt die schoonheid dan?
Hij denkt lang na met gesloten ogen. Antwoordt dan plechtig: ‘De schoonheid is wat we wel beseffen, maar niet kunnen analyseren. Dat kun je ook bij andere zaken voelen. Bij mooie meisjes bijvoorbeeld.’

Dat is toch een ander soort ontroering.
‘Het lijkt er heel erg op. Het treft je onverwacht, door de combinatie van onbekendheid en vertrouwdheid.’

Kan uw eigen muziek u ook ontroeren?
‘Ik heb wel dingen meegemaakt die mij kunnen treffen, ja. In de opera La Commedia zitten een paar maten die zeer goed en ontroerend zijn.’

Alsof u ze niet zelf geschreven hebt.
‘Daar gebruik ik graag het woord ‘genade’ voor. Genade betekent dat je iets prachtigs krijgt zonder er iets voor te hoeven doen.’

Onderweg zie je vaak mensen met geluidsapparatuur in de oren. Op reis met muziek. Het zal niet vaak muziek van Bach zijn, veronderstel ik. Maar toch, liefhebbers weten het, muziek verlicht het soms drukkende bestaan. Het helpt je bij tijden een nog grotere dankbaarheid te beleven voor wat Andriessen met het woord ‘genade’ bedoelt: we hebben van ’s hemelswege Iemand ontvangen die onderweg ons zeer nabij is. Muziek van Bach kan helpen je dat steeds weer bewust te worden en biedt daarom onvoorstelbare troost en rust.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen