Theologie als taalspel

Mijn omgaan met de historiciteit van de evangeliën heeft een persoonlijke achtergrond. Ik studeerde begin jaren tachtig aan de Rijksuniversiteit te Leiden. Als beginnend student uit het orthodoxe Katwijk kwam ik in aanraking met de theologische wetenschap zoals die op een openbare faculteit beoefend werd. Een van de eerste dingen waarmee ik toen te maken kreeg, was de historisch-kritische benadering van de Bijbel. Zijn de evangeliën geschreven door gelovigen die als ooggetuigen kunnen gelden en ook als kroongetuigen van wat God in Christus heeft gedaan of zijn de evangeliën ‘een geredigeerde en theologisch georiënteerde neerslag van het geloof in de oudste christelijke gemeenten en van de uiteenlopende legendevorming rond de historische persoon van Jezus? ’ (Zie prof. J. van Bruggen, Christus op aarde, p. 45).

Historische Christus
Nu is het niet verkeerd dat er onderzoek gedaan wordt naar de totstandkoming van de evangeliën, maar als beginnend student kom je wel voor de vraag te staan: Hoe betrouwbaar zijn de evangeliën? Terecht merkt prof. Van Bruggen op: ‘De identiteitscrisis van het moderne christendom is een rechtstreeks gevolg van de vervaging van de kennis over de historische Christus. En aan de basis van die vervaging ligt de distantie ten opzichte van de evangeliën als historisch betrouwbare bronnen voor de kennis van Jezus’ woorden en daden.’
Nu is het waar dat onderzoek naar primaire bronnen achter de evangeliën op zichzelf nog niets zegt over de historische betrouwbaarheid van de evangeliën. Historische gebeurtenissen kunnen ook betrouwbaar weergegeven worden door mondelinge overlevering of door verzamelingen met overgeleverde woorden van Jezus. Doorslaggevend voor de historische betrouwbaarheid is uiteindelijk de houding van de scribenten ten opzichte van de feiten. Niet iedere bewerking van een tekst hoeft een aanslag te zijn op de historische betrouwbaarheid.

Exact?
Vaak worden echter de evangeliën gezien als hekkensluiters van de kerkelijke legendevorming rond Jezus. Zij zouden de traditie van de vroeg-christelijke gemeente weerspiegelen en niet zozeer de geschiedenis van Jezus Christus Zelf. Wanneer je als beginnend student deze meningen hoort, gaat het van binnen kriebelen. Waar is men mee bezig? En waar ga ik mij tijdens de studie mee bezighouden? Natuurlijk zijn er ‘oplossingen’ aangedragen voor de vragen die leven rondom de historische betrouwbaarheid. ‘Historisch’, zo wordt gezegd, betekent voor de bijbelschrijvers wat anders dan een exacte weergave van de dingen zoals gangbaar in de westerse geschiedschrijving. Het gaat om het verhaal, de duiding van de geschiedenis vanuit een bepaald perspectief. Het gaat de bijbelschrijvers er niet om dat zij de werkelijkheid exact willen beschrijven.
Wat is trouwens exact? Het gaat om de taal! De taal richt zich op een bovennatuurlijke werkelijkheid of een werkelijkheid die alleen uit woorden bestaat, dus een virtuele wereld. Vanuit deze virtuele wereld interpreteren we onze eigen alledaagse wereld. Laat dus de tekst maar spreken. Dan gaat het verhaal open en wordt het waar. Wat er echt gebeurd is, weten we niet en hoeven we ook niet te weten.

Maria
Ik denk aan een opmerking van ds. Nico ter Linden over Maria in een van zijn delen uit de serie Het Verhaal gaat, waarin hij op een moderne manier de Bijbel hervertelt. Maria zegt tegen de engel: ‘Mij geschiede naar uw woord.’ ‘Die woorden van Maria’, zegt Ter Linden ‘zijn een mooi voorbeeld dat het in de Bijbel gaat om het woord. Het woord geschiedt. Laat het Woord aan Maria geschieden. Geschiedenis zonder woorden is geen geschiedenis.
‘Middeleeuwse schilderijen laten zien hoe Maria door een duif, beeld van de Heilige Geest, bevrucht wordt via haar oor. Mooier valt niet te illustreren dat de moeder van Jezus geen biologische maar een theologische maagd is, ’ zo besluit ds. Ter Linden. Dit doet tekort aan de Schrift en aan de werkelijkheid van de maagdelijke geboorte. Wanneer Maria slechts een ‘theologische’ maagd is en niet een biologische, dan gaat het in de theologie niet meer over de werkelijkheid waarin we leven, maar vervluchtigt theologie tot een taalspel.

Prediking van het Woord
Ik herinner me dat ik in de studietijd wel eens dacht: als ik – zo de Heere het geeft – later de pastorie intrek en de gemeente mag dienen met het Woord van God, hoe zal ik dan de Bijbel uitleggen? Mij is op de universiteit geleerd kritisch naar de Bijbel te kijken en moet ik dan in de gemeente doen alsof er niets aan de hand is? Verdedig ik dan door dik en dun de betrouwbaarheid van de bijbelse gegevens, terwijl ik diep in mijn hart denk: Was het maar waar! Was het maar historisch betrouwbaar wat hier staat! Maar aan die twijfel zal ik later niet toegeven, want dat is niet geoorloofd …
En dan komt het moment dat je de pastorie ingaat en door Gods genade het Woord van God zondag aan zondag mag verkondigen, en zie – tot je eigen verbazing en tot je diepe vreugde ontdek je dat de vragen van historische betrouwbaarheid je niet kwellen. Bij de voorbereiding van mijn preken denk ik geen moment: Zou het wel echt gebeurd zijn wat ik hier lees? Is dat wel historisch betrouwbaar? Waarom heb ik die vragen niet meer? Is dat omdat ik bepaalde vragen niet toelaat, omdat de gemeente dat niet vraagt (en nog minder wenst) en ik mezelf niet in moeilijkheden wil brengen? Nee, dat geloof ik niet. Ik heb ontdekt dat de prediking van het Woord de vragen overstijgt die door een historisch-kritische benadering van de Schrift worden opgeroepen. Voordat ik daar nader op inga, kijken we in een volgend artikel eerst met een theologische bril naar de evangeliën. Hoe zijn deze tot stand gekomen? Hoe betrouwbaar zijn ze eigenlijk?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen