Een verstandelijke beperking

We worden vandaag indringender geconfronteerd met seksualiteit dan voorheen. Ook iemand met een verstandelijke beperking ziet prikkelende afbeeldingen in bushokjes en bij tankstations. In sommige zorginstellingen worden zij zelfs in staat gesteld om een beroep te doen op een speciale seksverzorgende. Zowel de veranderende maatschappelijke seksuele moraal als de emancipatie van mensen met een verstandelijke handicap is er oorzaak van dat er speciale aandacht besteed wordt aan seksualiteit bij deze mensen. In vijftig jaar is er veel gewijzigd. Het wonen, werken, recreëren en sociaal verkeer van mensen met een handicap is meer en meer geïntegreerd in onze maatschappij. Er wordt in toenemende mate gesproken over het ideaal van een zogeheten inclusieve samenleving.
Dit past bij een bijbelse benadering van mensen met een beperking. Daarin worden hun beperkingen en hun mogelijkheden beide in het juiste perspectief gezien. Maar dat stelt wel voor nieuwe vraagstukken en dilemma’s, onder meer in relatie tot de thema’s relatievorming en seksualiteit.

Verkering
Sommige vragen zijn eenvoudig te beantwoorden. De eerder genoemde seksverzorgende wijzen we af. We zijn het er ook over eens dat een volwassene met een ernstig meervoudige handicap en een ontwikkelingsleeftijd van een peuter niet kan komen tot een huwelijk. Maar op veel vragen is minder eenvoudig een antwoord te geven.
Want hoe ga je om met je dochter van 23 die een lichte verstandelijke handicap heeft en vertelt dat ze verkering heeft met een jongen van de sociale werkplaats? Hoe reageer je als je ontdekt dat je zoon regelmatig masturbeert? Hoe bereid je een jongere met een verstandelijke beperking voor op de lichamelijke veranderingen die horen bij de groei naar volwassenheid? Is dat eigenlijk wel mogelijk: seksuele voorlichting aan jongeren van wie de verstandelijke ontwikkeling achterblijft bij de lichamelijke?

Bijbels kader
Als we nadenken over het bijbelse kader bij deze vragen, komt als eerste naar voren dat God de mens mannelijk en vrouwelijk heeft geschapen. Het onderscheid tussen man en vrouw is door God gewild en heeft als belangrijke doelstelling: het menselijk geslacht in stand houden, opdat de aarde beheerd wordt en het Koninkrijk van God wordt uitgebreid. De zondeval heeft het mooie van de schepping aangetast, ook het mooie in de relatie tussen man en vrouw. In de vorm van de Tien Geboden geeft de Heere een duidelijke begrenzing voor het menselijk, zondig gedrag. Met betrekking tot het thema seksualiteit gelden vooral de geboden ‘Gij zult niet echtbreken’ en ‘Gij zult niet begeren’. God wil dat man en vrouw een bestendige, monogame relatie aangaan en Hij biedt geen ruimte voor overspel, echtbreuk of homoseksuele relaties.
Als het gaat om het functioneren van seksualiteit als de beleving van de eigen lichamelijkheid en/of de aantrekkingskracht tussen de verschillende seksen, dan is het bijbelse uitgangspunt dat de geslachtsgemeenschap thuis hoort in de huwelijksrelatie. Het klassieke formulier dat wordt gebruikt voor de kerkelijke inzegening van het huwelijk, noemt drie voorwaarden waaraan gehuwden moeten voldoen om ‘godzalig in de huwelijkse staat te leven’:
(1) elkaar trouw helpen en bijstaan in alle dingen die tot het tijdelijke en eeuwige leven behoren.
(2) de kinderen die uit het huwelijk voortkomen in ware kennis en vrees van God opvoeden, Hem tot eer en hun tot zaligheid.
(3) het vermijden van alle onkuisheid en zondige lusten, levend met een goed en gerust geweten.

Moeilijker wordt het om duidelijke bijbelse kaders te vinden als het gaat om andere aspecten van de lichamelijke kant van seksualiteit. Ook voor de emotionele kant ligt het minder eenvoudig. Strelen en zoenen, bijvoorbeeld in een verkeringsperiode, worden niet als zondig ervaren of geduid, masturberen daarentegen soms wel. Het ervaren van de aantrekkingskracht tussen man en vrouw op zichzelf is niet verkeerd, maar het kijken naar de ander om hem of haar te begeren wel. Juist de aspecten die voor discussie of verschil van inzicht vatbaar zijn, vormen in het leven van mensen met een verstandelijke beperking een extra complicatie.

Uiteenlopend
Mensen met een verstandelijke handicap zijn niet over één kam te scheren. We kunnen niet spreken van dé verstandelijk gehandicapte. Het betreft hier een zeer diverse groep mensen met uiteenlopende beperkingen, maar ook met uiteenlopende mogelijkheden en behoeften. Daarnaast hoeft een verstandelijke handicap niet altijd uiterlijk zichtbaar te zijn.
In een gangbare definitie van het begrip ‘verstandelijke handicap’ wordt aangegeven dat er aanzienlijke beperkingen zijn in het huidige functioneren. Deze beperkingen blijken onder andere uit een intellect dat aantoonbaar lager is dan het gemiddelde. Ook is er tegelijkertijd sprake van beperkingen in twee of meer van de volgende vaardigheden: communicatie, zelfverzorging, wonen, sociale vaardigheden, deelname aan de samenleving, zeggenschap, gezondheid en veiligheid, toegepaste kennis, vrijetijdsbesteding en werk.
De verstandelijke handicap komt voor het achttiende levensjaar tot uiting. Juist dan vindt ook de lichamelijke ontwikkeling naar volwassenheid plaats. Als dan blijkt dat er ongelijkheid is tussen deze lichamelijke en de verstandelijke ontwikkeling kunnen er problemen ontstaan.

Zo vroeg mogelijk
De beperking in vaardigheden heeft grote invloed op de omgang met de seksuele ontwikkeling. Bijvoorbeeld bij aspecten als de hygiëne rondom de menstruatie, het omgaan met zaadlozingen, het dragen van passende en gepaste kleding en het consequent gebruiken van medicijnen. Maar ook in het omgaan met gevoelens, het onderkennen en hanteren van prikkelingen, het kunnen aangeven dat je bepaalde dingen niet fijn vindt of niet wilt. Ook voor mensen met een verstandelijke handicap hanteren we het uitgangspunt dat geslachtsgemeenschap alleen mogelijk is binnen het huwelijk. Voor de meeste mensen met een verstandelijke handicap is een huwelijk niet haalbaar. In die situaties moet zo goed mogelijk worden tegemoet gekomen aan het omgaan met aspecten van seksualiteit. Dat betekent in de eerste plaats dat ouders er goed aan doen, net als bij andere kinderen, zo vroeg mogelijk te beginnen hun kind met een beperking voorlichting over zijn of haar lichamelijke ontwikkeling te geven. Daarbij moeten zaken zo concreet mogelijk benoemd worden. Hoe moeilijk het ook is, aan kinderen met een lichte of matige verstandelijke handicap zal ook verteld moeten worden dat sommige dingen niet kunnen of niet mogen. Daarin zijn geen absolute grenzen aan te geven. Sommige ouders zullen masturbatie willen verbieden, anderen niet. Sommigen zullen hun dochters anticonceptiva laten nemen, anderen juist niet.

Risicogroep
Omstanders van mensen met een handicap dienen zich ervan bewust te zijn wat houding, kleding, gebaren en uitdrukkingen teweeg kunnen brengen. We hoeven het gesprek over seksueel gerelateerde zaken niet te mijden, maar dienen er wel voorzichtig mee te zijn.
Een specifiek aspect in de begeleiding van kinderen en volwassenen met een verstandelijke handicap is het risico op seksueel misbruik. Mensen met een verstandelijke handicap behoren tot een risicogroep. Hun openheid, afhankelijkheid en gebrek aan kritisch onderzoeken van andermans bedoelingen, maken dat ze vaker dan anderen seksueel misbruikt worden. Daarom moeten hen ook geleerd worden zichzelf te verdedigen en nee te kunnen en te durven zeggen. Sommige ouders kiezen vanwege de kans op seksueel misbruik op voorhand voor het gebruik van anticonceptiva. Het gebedsleven rondom deze beslissingen is van groot belang.

Volgende week de laatste bijdrage in deze serie, over aandacht voor seksualiteit in de prediking.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen