Friesland en Groningen

Kerkelijk gezien is situatie in Groningen anders dan die in Friesland. Het is opmerkelijk dat in de provincie Groningen, waar juist de Groninger Richting – de theologische stroming die zich afzette tegen de gereformeerde orthodoxie – destijds het sterkst in opkomst was, ook de Afscheiding de meeste aanhang vond. De vele Gereformeerde Kerken in deze provincie, die hun afkomst hebben van wat men vroeger de A-richting noemde (dus uit de Afscheiding) – in onderscheid van die uit de Doleantie van 1886 (de zogenaamde B-richting) – zijn daar nog de bewijzen van. Hetzelfde geldt voor de Christelijke Gereformeerde Kerken, die zich ook op de Afscheiding beroepen. In Friesland ligt de situatie heel anders. In deze provincie komen de meeste Gereformeerde Kerken voort uit de Doleantie en maar weinige uit de Afscheiding. Christelijke Gereformeerde Kerken zijn er hier betrekkelijk weinig.

Verzet
Wat was destijds de voedingsbodem voor de afscheidingsbeweging? Al in de achttiende eeuw was er de toenemende invloed van het rationalisme en het opkomende supranaturalisme – een algemeen ‘verlicht’ christendom – tegenover de gereformeerd piëtistische vroomheid in de geest van oudvaders als Brakel en Immens. Deze laatste werd hier nog vrij veel gevonden en werkte ook door in de nageslachten.
Zo groeide er geleidelijk een zeker passief verzet tegen de ontwikkelingen vanaf 1816, zoals de praktische leervrijheid, de omstreden proponentsformule en de toenemende vrijzinnigheid op de voedingsbodem van de Groninger Richting. Maar vooral sinds 1830 ontwikkelde zich een nog scherpere polarisatie tussen de groven en finen, zoals de rechtzinnigen en vrijzinnigen in Friesland heten. De vrijzinnigen reageerden fel tegen het snel toenemende aantal rechtzinnige oefenaars (lekenpredikers) in de kringen die het geestelijk gezien in de kerk niet meer konden vinden. En ja, dan zijn er ineens de geruchten over de ds. H. de Cock in Ulrum, de man die – aangezet door ds. H.P. Scholte uit Doeveren – zich ten minste actief durfde verzetten.

Emotionaliteit
Na zijn schorsing ging De Cock overal rond om op zijn voorbeeld gemeenten te bewegen tot afscheiding van de tot valse kerk verklaarde Hervormde Kerk. Zo kreeg de Friese gemeente Burum, niet ver van het Groningse Ulrum, in 1834 als eerste een afscheidingskerk. In 1835 tekende ds. S. van Velzen van Drogeham met 28 lidmaten een Acte van Afscheiding. Het moet voor hem bitter zijn geweest dat zijn kerkenraad en ook het gros van zijn aanhangers niet meegingen.
Lange tijd was Van Velzen de enige afgescheiden predikant voor heel Friesland. De Afscheiding leidde hier overwegend niet tot afscheiding van gemeenten maar slechts tot het verlies van aantallen individuele kerkleden, waaruit kleine groepjes ontstonden, die intussen veel vijandschap kregen te verduren. Desondanks maakte De Cock in 1835 – maar tevergeefs – een rondreis door Friesland om orthodoxe gemeenten en predikanten tot afscheiding te bewegen.
De situatie was in 1836 zo dat er van de 220.000 inwoners van Friesland 180.000 hervormd waren, van wie slechts een goede 6000 zich wilden afscheiden. Heel gering dus en van weinig invloed.
Wel was het aantal orthodoxe predikanten naar verhouding ook vrij beperkt, maar deze hadden juist een geweldige invloed en aanhang vanuit de hele provincie. De Cock probeerde de bevindelijke predikanten wel te overtuigen, maar zonder resultaat. Alleen ds. Tamme Foppens de Haan uit Ee, een latere docent van de afgescheidenen, ging op den duur mee, maar zonder zijn gemeente, zelfs zonder zijn vrouw en zijn voor predikant studerende stiefzoon.
Zo waren er rond 1850 tegenover ruim 200 hervormde gemeenten slechts 36 kleine afgescheiden gemeenten in Friesland, met 24 particulier gevormde predikanten. De Afscheiding had dus een zeer beperkt karakter en was dan nog hoofdzakelijk begrensd tot het noordoosten van de provincie en de zogeheten Friese Wouden. Dit laatste wordt toegeschreven aan de emotionaliteit van de volksaard in die streken tegenover de rationaliteit en de zogenaamde koppigheid van de Friezen elders.

Waarheidsvrienden
Tegenover de geringe invloed van de Afscheiding stond intussen de veel grotere invloed van de vroomheid van het Friese Réveil, zoals beschreven door dr. G.A. Wumkes.
Daartoe behoorde ook de Provinciale Friese Vereniging van Vrienden der Waarheid, kortgezegd de Waarheidsvrienden.
Het grote aantal Gereformeerde Kerken in Friesland, die meestal ook nogal groot van omvang zijn, vindt zijn ontstaan dus niet zozeer in de Afscheiding van 1834, maar meer in de Doleantie van 1886 (dr. A. Kuyper), die een grote aderlating voor de Hervormde Kerk betekende en vele orthodoxen meenam. Zo zelfs dat in plaatsen als Reitsum, Anjum en Hylaard geen hervormde lidmaten meer overbleven en deze gemeenten zich maar langzaam weer herstelden. Vele rechtzinnige gemeenten zijn erdoor geknakt en soms zelfs tot de vrijzinnigheid vervallen. Tegelijk was er vooral sinds 1890 de socialistische beweging die haar tol eiste in de vrijzinnige gemeenten. Zo raakten vele hervormde gemeenten die voeger overvol zaten leger en leger, met daarnaast een bloeiend gereformeerd kerkelijk leven. Rond 1960 was Friesland de meest gereformeerde provincie van ons land, met 12 procent van het totale aantal Gereformeerde Kerken en zelfs 24 procent (dus bijna een kwart) van de bevolking, tegenover een landelijk percentage gereformeerden van nog geen 10 procent.

Uitgemergeld
In het Groningerland was echter de invloed van de Afscheiding veel sterker en bijgevolg de vrijzinnigheid (en leegloop) in de hervormde gemeenten ook. Daar raakten bovendien door de moderne secularisatie en ontkerkelijking veel hervormde gemeenten totaal uitgemergeld, terwijl in Friesland nog lang diverse orthodoxe gemeenten, ondanks de klap van de Doleantie, behoorlijk bloeiden. Was er niet een tijd dat men volgens het spreekwoord een goede dominee uit Friesland moest halen?
De huidige verschraling van het kerkelijke en geestelijke leven is hier vooral te wijten aan deconfessionalisering, aan de moderne ontkerkelijking en ook aan het ontvolkingproces. Factoren die niet alleen in hervormde gemeenten hun tol eisen, maar thans evenzeer in de Gereformeerde Kerken. Het Samen-op-Weg proces weet deze negatieve ontwikkeling helaas niet te keren.

Geen antenne meer
Nu de negentiende en twintigste eeuw verleden tijd zijn nog eens de vraag: Waar vinden we vandaag het gedachtegoed van de Afscheiding? Waar vinden we nog de eenvoudige, oprechte, doorleefde piëtistische vroomheid waar het de afgescheidenen en ook de réveilmensen om te doen was?
Ook veel van de vroegere réveilgemeenten zijn er nu nauwelijks meer mee bekend. Hervormde gemeenten op gereformeerde grondslag (ik heb het niet eens over de Gereformeerde Bond!) zijn er in het noorden nog maar weinig.
En hoe staat het ook daar met de kennis van de Schrift en de Drie Formulieren van Enigheid? En met dogmatische en historische kennis? Van enige belezenheid is nauwelijks sprake. Is er nog een krachtig en gefundeerd geestelijk leven? De bijbelse waarheid vindt misschien hier en daar gevoelsmatig nog wat weerklank, maar de standpunten zijn dikwijls zo weinig gefundeerd. Velen – ook in de Gereformeerde Kerken en in de weinige Christelijke Gereformeerde Kerken in Friesland (in Groningen zijn er meer) – hebben nauwelijks meer een antenne voor bijbels-gereformeerde waarheden als wedergeboorte en bekering en de klassieke verzoeningsleer of voor de beleving van de drie stukken van onze Heidelbergse Catechismus. Of ze hebben er nog nooit van gehoord of ze begrijpen ze niet.

Klankbodem weg
Dat authentieke geloofsleven, zoals dat voorheen zo in alle nuchterheid – kenmerkend voor de Friezen – hier en daar gevonden werd, heeft in de verschillende kerken hooguit plaatsgemaakt voor een oppervlakkige geloofsopvatting die nauwelijks te definiëren is.
De vraag ‘Wat is een waar geloof? ’ wordt niet meer gesteld. Vanwaar komt zo’n geloof ? Wat zijn de oefeningen van het geloof ? Over het geheel genomen is de klankbodem voor de gereformeerde waarheid weg.

Winst
Wat is de winst van de Afscheiding? Het is de oplossing van het kerkelijk en geestelijk vraagstuk niet geweest, al is het waar dat ook bij de Afscheiding de prediking niet altijd zonder vrucht is geweest. Zij bracht een repeterende breuk, met op den duur verlies van het oorspronkelijke gedachtegoed.
Wat is de winst van het Réveil? Het is opgeslokt door de Doleantie, die zich ook van haar wortels verwijderd heeft. Wat is de winst van Samen op Weg? Zinkende schepen die aan elkaar gebonden zijn. We zien leeglopende kerken en een geestelijke leegte.
Is dat negatief ? Ja, en toch: hier en daar is juist in die leegte een hunkering naar Waarheid. Dat is waar. Opmerkelijk is dat juist een cursus voor theologische vorming van gemeenteleden in Drachten, uitgaande van Schrift en Belijdenis, vandaag grote belangstelling heeft van een gevarieerd publiek uit diverse kerken. Veroorzaakt de geestelijke leegte hier en daar misschien een geestelijke honger? Het Woord zal het moeten doen. In die zin schreeuwt ons noorden dan ook om het Woord, het rechte Woord, het Zwaard van de Heilige Geest, dat wonderen werkt. 'Want het geloof is uit het gehoor en het gehoor door het Woord van God'. En hoe zullen zij horen zonder die hun predikt?'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen