Eisenach en Erfurt

Johann Sebastian Bach werd 21 maart 1685 als jongste van acht kinderen geboren in Eisenach, een druk stadje van zesduizend inwoners (nu ruim vijftigduizend) met een intensief muzikaal leven. Het geslacht Bach was zeer muzikaal. Gedurende 132 jaar was er een Bach als organist verbonden aan de drie kerken van Eisenach. Vader Johann Ambrosius Bach was stadstrompettist, bovendien als trompettist aan de hofkapel verbonden, had de leiding van het stedelijk muziekgezelschap en gaf in Eisenach instrumentenonderricht. Zo werd Johann Sebastian van jongs af aan met muziek grootgebracht. Als kind zal hij zijn oom gediend hebben als orgeltrapper. Wat ouder geworden kroop hij dikwijls in het orgel van de Georgenkirche als dat, wat vaak het geval was, een opknapbeurt nodig had.

Bachhuis
Onze eerste gang is daarom naar Eisenach. Daar begeven we ons naar het Bachhuis. Lang is gedacht dat Bach hier werd geboren, maar het meest waarschijnlijk is dat hij geboren is in de dichtbij gelegen Lutherstrasse waar, op nummer 35, nu een ander huis staat. Dichtbij, op Rittergasse 11, woonden zijn ouders enkele jaren eerder. Een bordje geeft het aan: ‘Hier woonde van 1671-1674 Johann Ambrosius Bach, Ratmusikant, geb. 1645, gest.1695’.
We gaan het Bachhuis binnen. In dit boeiende en meest bezochte muziekmuseum van Duitsland is veel te zien en te horen. Niet alleen zijn er talrijke muziekinstrumenten uit de tijd van Bach, maar vele malen per dag wordt er op originele instrumenten uit Bachs tijd (orgel, spinet, clavichord, cimbaal e.d.) muziek ten gehore gebracht. Enkele jaren geleden werd het museum uitgebreid met een grote zaal waar de bezoeker staande of in moderne schommelstoelen met de koptelefoon kan luisteren naar prachtige uitvoeringen van muziek van Bach. Al luisterend kan hij teksten lezen, geschreven muziek bestuderen of delen van de Matthäus Passion in verschillende uitvoeringen volgen. Voor jong en oud een bijzondere ervaring.
Bij het verlaten van het museum kijken we buiten het museum naar het Bachmonument uit 1884, dat voorheen voor de Georgenkirche stond, maar in 1938 hier geplaatst werd.

Georgenkirche
Het wordt tijd om naar de Georgenkerk te gaan, een laatgotische kerk (1515-1525), waarvan de fundamenten teruggaan tot de twaalfde eeuw. Aan het hek, voor de kerk, is de lutherroos te zien. In de voorhal van de kerk een Bachmonument uit 1939. Binnen rondom driehoog galerijen, die werden aangebracht in 1560 om de meer dan duizend kerkgangers plaats te kunnen geven. Een echte protestantse preekkerk. Hier preekte in 1521 tweemaal Maarten Luther: eenmaal op de heenreis naar de rijksdag in Worms, de tweede maal, in een overvolle kerk, op de terugreis, ondanks dat de rijksban over hem was uitgesproken. Het verhaal is bekend: Dezelfde avond werd hij door vrienden ‘gevangen’ genomen en naar De Wartburg gevoerd.
We kijken naar de prachtig gebeeldhouwde kansel. In het koor zien we grafstenen van de landgraven van Thüringen. We zien ook het oude doopvont uit 1503, waar Bach twee dagen na zijn geboorte werd gedoopt. Zijn moeder was er niet bij, omdat de luthersen destijds het oudtestamentische voorschrift hooghielden dat een moeder na de geboorte veertig dagen de kerk niet mocht betreden en pas een kerkdienst mocht bijwonen na eerst een reinigingsritueel te hebben ondergaan (Lev. 12).
In deze kerk was Johann Christoph Bach, een oom van Johann Sebastian, organist. Bach zal hier als jongen vele malen geweest zijn, ook om zijn oom als orgeltrapper te helpen. Het huidige orgel is uit 1982. Op de westelijke koorgalerij speelde vader Ambrosius met zijn muziekgezelschap in vrijwel alle diensten op zon- en feestdagen en tijdens huwelijks- en begrafenisdiensten.
Als we de kerk uitgaan kijken we naar het raadhuis (1636) met zijn opmerkelijke toren met uikoepel en lantaarn en het portaal met nisbanken. Ook hier zal Bach meermalen met zijn vader zijn geweest als deze als leider van het stedelijke muziekgezelschap op het raadhuis moest zijn. Het hertogelijke kasteel, dat eveneens op het marktplein stond en waar door vader Bach veel muziek werd gemaakt, is midden achttiende eeuw vervangen door een ander fraai slot.

Maarten Luther Gymnasium
We vergeten niet om naar de Latijnse school, Predikerplatz 4, te gaan. In dit voormalige dominicanenklooster ging de jonge Bach van zijn zevende tot tiende jaar naar school. Een kleine tweehonderd jaar eerder bezocht ook Luther, van zijn veertiende tot zeventiende jaar, de school. De school heet nu Maarten Luther Gymnasium. Bij de ingang lezen we: ‘Martin Luther, leerling van 1498-1501, en Johann Seb. Bach, leerling 1692-1695’. Aan de zijmuur is een luthermonument: Luthers vinger op de Bijbel. Bach was een uitstekende leerling en mocht de eerste klas overslaan. Het godsdienstonderwijs stond op school centraal, met de Bijbel, de psalmen, het gezangenboek en de catechismus van Luther als voornaamste leerboeken. Vandaar dat Bach goed in de Bijbel en de reformatorische leer thuis was, wat vooral in zijn cantates duidelijk merkbaar is. Als leerling zong hij ook in het schoolkoor, dat onder andere medewerking gaf aan de koorzang in de eredienst.

Erfurt
We gaan dit keer niet naar het Lutherhuis. We laten ook De Wartburg, dat slechts enkele kilometers van Eisenach ligt en waar Luther door zijn vrienden elf maanden ‘gevangen’ werd gehouden, liggen. We gaan naar Erfurt, waar het voorgeslacht van Bach vandaan komt. Daar komen we in de verleiding om het Augustijnenklooster te bezoeken, waar Luther als monnik intrad. We doen dat echter niet. We kijken alleen in de Augustijnenkerk van het klooster. Ooit (in 1716) was Bach hier om het orgel van de kerk te keuren. Inmiddels is er een ander orgel. We kijken naar de prachtige veertiende-eeuwse ramen in het koor, waarin het leven van Augustinus is uitgebeeld. In deze kerk werd Luther in 1507 tot priester gewijd.
Dan lopen we via de beroemde Krämerbrug met zijn vele huisjes en winkeltjes naar de Kaufmannskirche. In deze kerk werd het huwelijk van vader Johann Ambrosius Bach met Elisabeth Lämmerhirt bevestigd. Hier trouwden elf andere Bachechtparen. Hier werden 61 kinderen van de Bachfamilie gedoopt. De kerk heet niet voor niets Kaufmannskerk. Ze werd in de dertiende eeuw gebouwd door Friese kooplieden. In deze kerk preekte ooit eens Maarten Luther. Vandaar het Luthermonument voor de kerk.
We gaan de kerk binnen en kijken naar het rijk gebeeldhouwde doopvont en het altaar met onder andere een gebeeldhouwde afbeelding van het laatste Pascha.
Prachtig gebeeldhouwd is ook de kansel met een overigens wonderlijke voorstelling aan de voet.

Severikerk
Er is nog tijd om de hooggelegen Domkerk met de daarnaast gelegen Severikerk te bezoeken. Deze kerk werd door Bonifatius gesticht.
Dan is het tijd om Erfurt te verlaten. We denken aan de woorden op het Luthermonument voor de Kaufmannskerk: ‘Ik zal niet sterven, maar leven en de werken des Heeren vertellen’ (Ps.118:17). Daar hebben we voor vandaag (voor altijd!) genoeg aan.

Volgende week: Ohrdruf, Arnstadt, Dornheim.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen