We lezen anders, niet minder

Wie het aanbod aan nieuwe theologische titels volgt, weet dat dit aanbod de laatste kwart eeuw grondig veranderd is. Van een sterke gerichtheid op auteurs uit eigen kring naar een drempelloos leesgedrag als het gaat om herkomst, zowel wat betreft geestelijke achtergrond als land van herkomst. Met een sterke verschuiving van basale theologie naar meer lifestyle-achtige boeken, met praktische titels. Van pastoraal-psychologisch tot pelgrimerend wandelen. De afname van het aanbod non-fictie (niet op fantasie maar op feiten berustende geschriften) is sterk gecompenseerd door de sterk toegenomen belangstelling voor fictie (romans). Daarnaast is er een fors gegroeid aanbod van Bijbels in alle vertalingen en in alle uitvoeringen alsook van bijbelstudiemateriaal. Een keur aan liederenbundels is verkrijgbaar.
Religie, in algemene zin, is een krachtige inspiratiebron voor uitgeef-initiatieven. Het aanbod van andere dan christelijke religies is enorm gegroeid.

Mediamix
Een boek is een verzameling papieren blaadjes met daarop tekst en beeld. Het is een middel om inhoud te communiceren. De mogelijkheden om te communiceren zijn sterk verbreed. De primaire en exclusieve positie van het boek is daarmee doorbroken. Het gaat vandaag om de combinatie: dagblad in combinatie met website, boek in combinatie met cd-rom, readers in combinatie met downloadbare pdf-documenten, enzovoort. Het boek kan zelfs zijn papieren lichaam missen: de e-reader als jasje voor het e-boek. In deze technologische ontwikkelingen delen christenen niet anders dan andere maatschappelijke stromingen.
Onderzoeken zoals die van het Sociaal Cultureel Planbureau tonen aan dat het leesgedrag verandert. Belangrijk blijken te zijn opleiding: hoger opgeleiden lezen meer en beter dan lager opgeleiden. Maar ook afnemende ruimte in het drukke leven, ondanks de toegenomen vrije tijd en verdringing door andere media, met name televisie en internet. Leesgedrag staat dus niet los van het leefgedrag en correspondeert dus met alle maatschappelijke ontwikkelingen. Elke socioloog, ook de christelijke, weet dat deze ontwikkelingen ons niet voorbijgaan. Wij blijken er gewoon in te delen.

Iets dichterbij
Een opmerkelijke ontwikkeling is mijns inziens de duidelijk toegenomen belangstelling voor fictie in christelijke kring. Het gezegde dat ideeën de wereld regeren (een functie van literatuur) maakt het de moeite waard om daaraan iets meer aandacht te besteden.
Het toegenomen fictieaanbod wordt verklaard door de toegenomen vraag. Met name de geschoolde vrouwen – door persoonlijke en maatschappelijke emancipatie via het reformatorische havo/vwo en verdere studie –, parttime werkend, met eigen inkomen, vragen naar het fatsoenlijke maar wel literaire boek. De zogenaamde mass market voor de iets minder literaire vertaalde fictie is ook een vrouwenzaak. Hier heeft het boek vooral een verstrooiende functie. De thrillers zijn vooral voor de mannen. Hier mag iets meer geweld in en elementen van relationele en lichamelijke spanning. Per saldo wordt er niet minder gelezen in het geheel, maar anders: fictie in plaats van non-fictie.

Ontspanning
Opvallend zijn de hervormd-gereformeerde klassiekers die afgelopen voorjaar in De Waarheidvriend passeerden, belicht door een 55+-generatie mannen: De orde

Volgende week schrijft drs. Marlies Sterk over het boek in het christelijke gezin, de laatste bijdrage in dit drieluik.

van het heil (ds. W.L. Tukker), Die geleden heeft (ds. L. Kievit), Licht over uw pad (ds. J. van Sliedregt), enzovoort. Dit soort non-fictie titels verschijnt niet meer. Is daarvoor ook een verklaring?
Een reeks van redenen is te bedenken. De volgorde is geheel willekeurig en zeker niet volledig.
De eerste is dat ontspanning belangrijker is geworden dan toerusting en kennis. Hoewel het algemene en specifieke kennisniveau in onze westerse wereld is toegenomen, is de inzet tot kennisverdieping op godsdienstgebied achtergebleven. Waarom? Als reactie op de druk op het leven? Omdat de energie in het betaalde deel van het leven gaat zitten?
Een tweede verklaring is dat kennis van het geloof in de zin van zicht op de onderliggende structuur en moeilijke thema’s is veranderd in een meer emotionele en empathische houding. De vragen van de jaren ’50 en ’60
– verkiezing, heilszekerheid, geloofstoe-eigening en theocratie – zijn verdwenen. Geloof is een minderheidsverschijnsel geworden en de behoefte aan bevestiging is dominant. Het leven vraagt al zoveel en dan graag een bemoedigende ervaring op zondag (en op zondag vooral).
Verder is er een kleinere, intelligente en kritische lezerskring die het wel volhoudt en die zich vanuit een apologetisch motief of gewone geïnteresseerdheid ‘volleest’ met Bonhoeffer en dergelijke. Deze kring wil graag lezen, maar is beperkt in aantal.
Mijn vierde en laatste verklaring is dat er een nieuwe vorm van kennisverzameling is ontstaan, namelijk via korte cursussen met readermateriaal. In groepsverband bezig zijn op een wijze die sterk aansluit bij het model van bedrijfscursussen. Met de aankleding die daarbij hoort: hapje, glaasje, locatie, techniek.

Nieuwe behoefte
Christendom is inderdaad een godsdienst van het boek. Zeker, maar vergeet niet dat er ook een periode van mondelinge overlevering geweest is en dat lezen en boekbezit eeuwenlang een zaak van een kleine groep geweest is.
Het centrale boek is en blijft de Bijbel. Daarvan zijn in elke gezinshouding vele edities aanwezig. Bij dit centrale boek komen aanvullende uitgaven. Concentrisch opgebouwd is dat bijbelgerelateerd materiaal (bijbelstudie, naslagwerken, exegese, liedbundels, catechesemateriaal). Dit soort uitgaven is massaal aanwezig en wordt flink gebruikt. Naar mijn oordeel geen reden om bezorgd over te zijn. Ook mag je je mens-zijn helemaal zien in het licht van de Bijbel en dus zijn uitgaven die daarbij behoren helemaal op zijn plaats (zelfkennis, seksualiteit, groepsgedrag) – de tweede schil.
De derde schil is die van de verdere samenhang, verdieping en verworteling (dogmatiek, geschiedenis, praktisch gedrag) alsook de pastorale praktijk. Naar mijn persoonlijke oordeel (meer als betrokken gemeentelid dan als uitgever) zit het manco vooral in die derde cirkel. Evident is dat we door tekorten daarin het spoor kwijt raken. We weten niet meer waar we vandaan komen en waarom we zijn wie we zijn. Het remt ook de creativiteit die noodzakelijk is om als gelovige en als gemeente je tijd te verstaan en te overleven.
Ik meen voorzichtig tekenen te zien in kerk en gemeente dat er een nieuwe behoefte ontstaat aan goede eigentijdse en verdiepende uitgaven in deze derde schil. Als uitgever moet je dan de marktmoed hebben om daarin te voorzien. In dat licht werk ik met de hoogleraren G. van de Brink en C. van der Kooi aan een nieuwe dogmatiek, te verschijnen in 2010.

Niet anders
Bij mij speelt ook de vraag met welke periode we het huidige aanbod vergelijken. Het is vooral Abraham de Geweldige geweest die de gereformeerde man en vrouw – zowel in de voor- en naoorlogse Gereformeerde Kerken als in de gereformeerde beweging binnen de Nederlandse Hervormde Kerk – aan het lezen van praktisch theologisch materiaal heeft gekregen. En aan de volksroman. Dat heeft geduurd tot de jaren ’70 en daarna is het gaan afnemen en sinds de jaren ’90 zich gaan verbreden naar andere genres. De maatschappelijke context is een andere en dat geeft en vraagt ander gedrag en ander materiaal. Wie kan zich nu nog als predikant permitteren om ter voorbereiding een boek van ds. H. Veldkamp (Een boer uit Tekoa, preken over Amos, 1978) te lezen?
Sociologisch gezien gedragen christenen zich niet anders dan de rest van de bevolking. We denken weliswaar dat we anders zijn, maar een grondiger kennis van de samenleving leert dat de veronderstelde kritische distantie kleiner is dan we aannemen.
De kunst is de behoeften van vandaag te kennen, op noemer te brengen en daarop als uitgever en auteur in te spelen. Fictie kan daarin haar eigen rol spelen. Komen de levensvragen van vandaag, dus ook van christenen, niet terug in de literatuur van vandaag? Heb je behoefte aan een directere onderkenning, dan is non-fictie de aangewezen route. De vorm van het gedrukte boek is mijns inziens blijvend, maar sluit andere vormen niet uit. Het gaat immers om de inhoud. En die laat zich lezend toe-eigenen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen