Ohrdruf, Arnstadt, Dornheim

Bach verloor in negen maanden zijn beide ouders. Zijn moeder stierf op vijftigjarige leeftijd, toen hij negen jaar was. Zijn vader hertrouwde een halfjaar later, maar na drie maanden stierf ook hij, eveneens vijftig jaar oud. Eerder stierven vier broers en zusjes, de oudste op achttienjarige leeftijd, toen Bach zes jaar was. Het heeft het leven van Bach gestempeld. Veel cantates die hij later schreef gaan over de dood en de kortstondigheid van het leven, zoals ‘Liebster Gott, wenn werd ich sterben’ (cantate 8), ‘Wer weisz wie nahe mir meine Ende’ (27), ‘Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit’ (106), ‘Ich stehe mit einem Fuzs im Grabe’ (156) en vele andere.

Bij oudste broer
Bach werd met zijn oudere broertje opgenomen in het gezin van zijn oudste broer Johann Christoph in het stadje Ohrdruf, veertig kilometer zuidoost van Eisenach. Deze was daar organist van de Michaeliskerk. Bach ging er naar de Latijnse school en was de beste van de klas. Hij zong in het schoolkoor en werd koorstudent van het Michaeliskoor. Inmiddels speelde hij orgel, viool, altviool, trompet, piano en waarschijnlijk ook cello. Johann Christoph heeft veel aan zijn muzikale vorming bijgedragen. Van hem leerde Bach de basiskennis van het orgelspel en de technische aspecten van het orgel. We gaan in Ohrdruf kijken. De Michaeliskerk werd in de oorlog door de geallieerden verwoest. Alleen de toren bleef bewaard. Bij de toren een bord: Johann Sebastian Bach leerde bij zijn broer Johann Christoph Bach in de St.’Michaeliskirche van 1695 tot 1700 het orgelspel.
We lezen nog iets op het bord: Op deze plaats stichtte Wynfred Bonifatius omstreeks 724/725 de St. Michaeliskapel en het eerste klooster in Thüringen. Inderdaad, we staan hier op historische grond. Bonifatius was onder andere zendeling in Thüringen. We zullen zijn naam verschillende keren tegenkomen. Bij de toren staat ook een aardig monument, bestaande uit wat orgelpijpen. Daaronder de woorden Nicht Bach, Meer sollte er heissen: Niet Bach (= beek), maar zee moest hij heten.
In de Vollrathstrasze, nummer 5, stond het huis van Johann Christoph. Een bord bij het huis geeft het aan. Het huis werd bij de grote brand in 1808 verwoest.

Luneburg
Kort voor zijn vijftiende verjaardag vertrok Bach met een schoolvriend naar Lüneburg, ruim driehonderd kilometer ten noorden van Ohrdruf. Hij kreeg een beurs om als koorstudent de middelbare schoolopleiding af te maken. Hier had hij de beschikking over bijna alle klavierinstrumenten van de school en de mogelijkheid om te studeren op het grote orgel van de Michaeliskerk.
Vanuit Lüneburg maakte hij verschillende malen te voet de tocht naar Hamburg om daar in de Katharinenkerk de organist Reinken, die hij om zijn spel zeer bewonderde, te horen spelen. Later, in 1722, toen Bach eens op dit orgel speelde, zou de toen bijna honderdjarige Reinken uitroepen: ‘Ik dacht dat deze kunst uitgestorven was, maar ik zie dat ze in u nog leeft.’ Na een tweejarig verblijf keerde Bach naar Thüringen terug.

Eerste aanstelling
Lüneburg ligt buiten onze route. We gaan naar Arnstadt, waar Bach, achttien jaar jong, zijn eerste aanstelling kreeg: organist van de Nieuwe Kerk (nu Bachkerk geheten). Het is een sobere kerk, gebouwd tussen 1676 en 1683, nadat een brand de vorige kerk, die aan Bonifatius (!) was gewijd, verwoestte. Bach was gevraagd om het orgel te keuren en bracht de vermaarde Toccata in d ten gehore wat grote indruk maakte. Als organist had hij de taak wekelijks vier diensten te begeleiden. Daarnaast werd van hem verwacht de leiding van het leerlingenkoor van de Latijnse school op zich te nemen.
We gaan de kerk binnen. Aan beide zijden, zoals in veel lutherse kerken, zijn dubbele galerijen. Hier hoorden elke zondag zo’n vijftienhonderd kerkgangers Bach spelen, zich nauwelijks bewust welk een genie hij was. Het huidige orgel heeft enkele onderdelen van het orgel uit de tijd van Bach.
De speeltafel van het orgel uit de Bachkerk bevindt zich in het museum Haus zum Palmbaum aan de Markt. Verbazend hoe eenvoudig de speeltafel is: de beide manualen hebben slechts 48 toetsen voor vier octaven. Toch was het voor die tijd een zeer modern instrument. De speeltafel was zo opgesteld dat ieder de organist tijdens zijn spel kon zien. Het museum is interessant. We kijken naar een verzameling voorwerpen van en over de Bachfamilie.

Hoofd omhoog
Op de Markt, voor het grote raadhuis, is een bronzen Bachmonument uit 1985, ter gelegenheid van zijn driehonderdste geboortejaar: Bach, bijna nog een puber, nonchalant onderuit gezakt op de orgelbank, het hoofd trots omhoog. Zou Bach zo geweest zijn? We krijgen wel de indruk. We begeven ons ook naar het huis in Kohlgasse 7. Het is niet zeker of Bach hier gewoond heeft. Bachhaus staat er op het uithangschild. Daaronder de naam Bach in muzieknoten: bes-a-c-b (De ‘b’ is in het Duits de noot ‘bes’ en de ‘h’ de noot ‘b’). Elders in de stad worden ook andere huizen als Bachwoning aangewezen.

Conflicten
Kennelijk is de jonge Bach in Arnstadt niet de gemakkelijkste geweest. Er is sprake van verschillende conflicten. De eerste botsing was met een fagotspeler, aan wiens adres Bach naar aanleiding van zijn spel beledigende opmerkingen zou hebben gemaakt. De man kwam op een avond met een stuk hout op Bach af, waarop Bach zijn degen had getrokken. Bach werd door het kerkbestuur berispt.
Een tweede conflict was er toen Bach vier weken verlof had gekregen om in Lübeck de componist Buxtehude te bezoeken, maar bijna vier maanden wegbleef. Bach verweerde zich met het argument dat hij voor een goede vervanger had gezorgd. De derde keer werd hij berispt omdat hij in de kerkdiensten ‘te lange en curieuze variaties’ in zijn voorspelen inlaste, waar het kerkbestuur niet van gediend was. Bachs reactie was dat hij voortaan zeer korte voorspelen hield. Hij solliciteerde naar de organistenpost in Mühlhausen en kreeg na vier jaar in Arnstadt geweest te zijn de aanstelling.

Huwelijk
We rijden naar het vlakbij Arnstadt gelegen plaatsje Dornheim. Bach trad daar op 17 oktober 1707, vier maanden na zijn aanstelling in Mühlhausen, in het huwelijk met zijn achternicht Maria Barbara Bach, die wees was en in Arnstadt woonde. Het huwelijk vond plaats in de Bartholomeüskerk van Dornheim, vanwege vriendschapsbanden met de predikant van Dornheim, die een halfjaar later trouwde met een tante van Maria Barbara. Het plaatsje heeft op een bijzonder aardige wijze werk gemaakt van de herinnering aan het huwelijk van Johann Sebastian en Maria Barbara.
Via een poort dat naar een hof voor de kerk leidt, gaan we het kerkje binnen. We zien een replica van de huwelijksakte. Voorin de kerk is de originele knielbank. Tegen een van de zijwanden een retabel uit 1430, die in de tijd van Bach het altaar sierde. Achterin de kerk verschillende andere herinneringen aan het huwelijk. Het huwelijk wordt jaarlijks op 17 oktober in het dorpje herdacht. Buiten de kerk, in de hof, een beeld van Bach met de vermelding: ‘Johann Sebastian Bach – 17.10.1707 – Maria Barbara Bach’. Aan de kerkmuur een aardige beeldengroep van een vader met twee kinderen: Bach met twee kinderen?
Uit het huwelijk werden zeven kinderen geboren, onder wie de bekende Wilhelm Friedemann en Carl Philipp Emanuel. Maria Barbara stierf op 36-jarige leeftijd in Köthen, toen Bach daar kapelmeester aan het hof was. Als we Dornheim verlaten letten we op het gemeentewapen van Dornheim: drie kronen en daartussen, ook daar, de naam van Bach in muzieknoten: bes-a-c-b.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen