Köthen, Weissenfels, Leipzig

Bach kerkte in de lutherse St. Agnuskirche, waar hij zitplaatsen had gehuurd en wellicht met de hofkapel af en toe een cantate heeft uitgevoerd. Toch was de verhouding met de calvinistische vorst Leopold uitstekend. Bachs zoon die in Köthen geboren werd, kreeg de naam van de vorst: Leopold August. En vorst Leopold was peter bij de doop die in de calvinistische hofkapel plaatsvond.
Het kind stierf een klein jaar later. Ingrijpend was voor Bach het volkomen onverwachte sterven van zijn vrouw, Maria Barbara. Bach was met vorst Leopold op reis in Karlsbad in Bohemen. Bij zijn terugkeer was Maria Barbara al begraven. Anderhalf jaar later hertrouwde hij met de twintigjarige muzikaal zeer begaafde Anna Magdalena, die als zangeres aan de hofkapel was verbonden. Het huwelijk werd, zoals bij een tweede huwelijk gebruikelijk was, niet in de kerk maar thuis ingezegend.
Anna Magdalena is Bach, zowel in het gezin als muzikaal, tot zeer grote steun geweest. Naast de zorg die ze had voor de vier jonge kinderen die Bach bij zijn eerste vrouw had (vier andere kinderen waren al overleden), kreeg ze zelf bij Bach dertien kinderen, van wie er zes op jonge leeftijd stierven.

Twee trappen
We rijden naar het slot, dat helaas niet meer in oorspronkelijk staat is. Er is een historisch museum in gevestigd: originele muziekinstrumenten uit de tijd van Bach, portretten van drie lutherse theologen, onder andere van Johann Arndt en Johann Gerhard, wier werken Bach in zijn theologische bibliotheek had en dikwijls raadpleegde, en de prachtige spiegelzaal op de bovenverdieping waar de hofkapel speelde. Beneden is de kapel met de doopvont waaruit Leopold Augustus Bach werd gedoopt en het mooie maar niet meer oorspronkelijke orgel.
Wel oorspronkelijk zijn de beide trappen, waarvan de linkertrap voor adellijke personen was en de rechtertrap voor niet-adellijken.
Bach Treppe, lezen we, ‘ingang voor niet-adellijken personen van het hof ’, en: ‘Over deze trap droegen Maria Barbara en Johann Sebastian Bach hun zoontje Leopold Augustus naar de doop, hoewel beiden luthers waren.’
Buiten het slot een bronzen gedenkplaats met de veelzeggende woorden: ‘Joh.Seb. Bach schiep hier in de jaren 1717-1723 onvergankelijke kunstwerken. Wees trots op hem, vaderland, maar wees hem ook waard.’

Jachtcantate
In het dorp kijken we in de lutherse St. Agnuskerk, waar Bach met zijn gezin ter kerke ging. ‘J.S. Bach 1717-1723 lid van de gemeente’, staat er op een bord. We lopen langs de stadskerk St. Jakob, waar Bach, toen hij al vijf jaar uit Köthen weg was, de muziek verzorgde voor de begrafenis van vorst Leopold, wat de goede verhoudingen tussen de vorstelijke familie en Bach tekent. Dan is er de gedenksteen op de voormalige lutherse begraafplaats aan de Friedensallee, waar Maria Barbara werd begraven.
Dan wordt het tijd om naar Leipzig te gaan, waar Bach de langste tijd heeft gewoond en gewerkt. We slaan dertig kilometer voor Leipzig af naar Slot Augustusburg in Weissenfels, waar Bach verschillende keren nauw betrokken was bij een muziekuitvoering. In het museum van het slot zijn, naast een schoenenmuseum, veel herinneringen aan Bach en zijn muziek. Nog meer gaat het ons echter om de slotkapel St. Trinitate. Het hooggebouwde orgel uit 1673 werd in de jaren 1983-1985 gereconstrueerd. Hier speelde G.F. Händel op achtjarige leeftijd. Ook Bach en G.F. Telemann bespeelden hier het orgel.
We drinken koffie in hotel Jägershof in de Nikolaistrasse. Hier voerde Bach, lang voordat het een hotel was, zijn bekende Jachtcantate uit. Dan begeven we ons naar Leipzig.

Leipzig
Hier was Bach cantor van de Thomaskerk en leider van het beroemde Thomaskoor. Hier ontstonden de meeste Bachcantates. Hier was Bach verantwoordelijk voor de muziek in de vier kerken, waarvan de Thomaskirche en Nicolaikirche nog over zijn. Hier klonken de Matthäus Passion, de Johannes Passion, het Weihnachtsoratorium en vele van de naar schatting driehonderd Bachcantates. Hier heeft Bach onnoemelijk veel werk verzet: het componeren van de muziek, het leiden van het koor (meer dan zestig knapen die de cantates, verdeeld over de vier kerken, hadden te zingen), het een week per maand wekken van de jongens (Bach woonde met zijn gezin in hetzelfde gebouw), het toezicht op hen houden en het ’s morgens en ’s avonds voor hen voorgaan in gebed.

Thomaskerk
Onze eerste gang is naar de Thomaskerk, van oorsprong een kloosterkerk waarvan na de invoering van de Reformatie de kloostergebouwen werden afgebroken. Luther leidde hier in 1539 de eerste protestantse kerkdienst. Vandaar zijn beeltenis in een van de ramen in het schip (1889), met naast hem keurvorst Frederik de Wijze en Philippus Melanchthon. In het raam ernaast: Bach (1890). In een derde raam, aangebracht in 1997, Mendelssohn Bartholdy, die vele jaren in Leipzig woonde en een groot liefhebber van Bach was. We kijken naar de beide orgels. Ze zijn niet meer de orgels uit de tijd van Bach.
In het koor een bronzen grafplaat met daarop: Johann Sebastian Bach. Bach werd begraven op het Johanniskerkhof. In 1949 werden zijn (vermoedelijke) beenderen echter overgebracht naar de Thomaskerk.
In de sacristie originele muziekinstrumenten uit de tijd van Bach.
Veel indruk maakt een lijst van Bachcantates die betrekking hebben op het sterven en de kortstondigheid van het leven. Hoe dikwijls is Bach met de dood geconfronteerd: zijn beide ouders overleden toen hij tien jaar was, verschillende broers en zusters jong gestorven, zijn eerste vrouw overleden toen hij zelf van huis was, tien van zijn kinderen jong gestorven. Het heeft zijn leven en veel van zijn cantates gestempeld.

Mendelssohn
Aan de zuidwestzijde, haaks op de kerk, was voorheen de Thomasschool. Hier woonde Bach met zijn gezin.
We kijken naar het Bachmonument (1908): Bach, staande voor een ‘troonachtige’ orgelbank, in zijn hand samengerolde muziekbladen.
Tegenover de kerk het Bachmuseum met een groot Bacharchief. Even west van de kerk, in een plantsoentje, een klein Bachmonument, geschenk van Felix Mendelssohn Bartholdy. Honderd meter naar het noorden een monument van Mendelssohn zelf (2008). Wat is hier veel te zien.

Hoofdkerk
We begeven ons naar de Nikolaikerk, de hoofdkerk van Leipzig. Van het interieur en orgel uit de tijd van Bach is niets meer over. Maar hoeveel Bachmuziek heeft hier geklonken! Hier werd voor de eerste keer de Johannes Passion uitgevoerd. Mooi zijn de gebeeldhouwde reliëfs in het koor, voorstellingen uit het lijdensevangelie. De kerk werd bekend door de zogenaamde vreedzame revolutie in 1988: elke maandag werd er gebeden om vrede, wat uitliep op vreedzame demonstraties die mede leidden tot de val van het communistische regime.

Laatste week
Bach's muziek, met name zijn passionen en cantates, was in vrijwel alles gebaseerd op de Bijbel. Zijn Bijbel, die bewaard bleef, zijn bijbelverklaringen en vele preken zijn blijkens de vele onderstrepingen en aantekeningen door Bach intensief gebruikt. Onder andere was hij in het bezit van de complete werken van Luther, wat voor die tijd uitzonderlijk genoemd kan worden.
Typerend is dat Bach op zijn partituren placht te schrijven S.D.G. (Soli Deo Gloria, alleen God de eer), of J.J. (Jesu juva, Jezus help).
Bach overleed op 65-jarige leeftijd ten gevolge van een staaroperatie, gevolgd door een hersenbloeding. In de laatste week van zijn leven dacht hij bijzonder na over zijn orgelkoraal

Voor Uwe troon verschijn ik nu,
O God, en nederig bid ik U,
Keer Uw genadig aangezicht
Van mij, de arme zondaar, niet.

Zo luisteren we naar zijn muziek. Waarbij we, als we een cantate horen, niet alleen de muziek horen, maar vooral ook letten op de woorden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen