Schaven maakt spannend

Calvijns theologie is nogal constant, omdat Hij steeds op een bijbels fundament bouwt. Toch verschuiven soms de accenten door de verschillende fronten waar hij mee te maken heeft. De theologie van Calvijn is niet statisch, maar levendig, omdat Gods Woord levend is. Door die verschuivingen zitten er spanningen in de tekst, die je alleen kunt opsporen door de edities nauwkeurig te vergelijken.

Wit en zwart
In 1539 besteedt Calvijn voor het eerst aandacht aan het gezag van de Schrift. Hij gaat om het kennen van God. Ieder mens heeft wel een gevoel dat er Iets is. Dat is ruim voldoende om alle mensen hun onschuld te ontnemen, maar lang niet genoeg om God te kennen zoals Hij is. Daarom openbaart God Zich in Zijn Woord. Dat Woord is op Schrift gesteld om te voorkomen dat het verhaspeld wordt in de overlevering. Maar hoe kun je zeker weten dat de Bijbel het Woord van God is? Volgens Rome heb je daar de kerk voor nodig. Calvijn vindt dat spotten met de Heilige Geest. Zelf beantwoordt hij die vraag met een illustratie.
De Schrift brengt een gevoel van haar waarheid met zich mee, dat even helder is als dat wat witte en zwarte dingen met betrekking tot hun kleur, en zoete en bittere dingen met betrekking tot hun smaak meebrengen. (…)
Wij moeten het gezag van de Schrift afleiden van iets dat hoger is dan menselijke redeneringen, beoordelingen of gissingen, namelijk van het inwendig getuigen van de Heilige Geest. (…)
Want hoewel zij zich, door haar eigen majesteit, zelf eerbied verwerft, maakt zij op ons pas echt indruk, als zij aan onze harten verzegeld is door de Geest. In de uiteindelijke editie van de Institutie sluiten deze drie stukjes tekst niet meer op elkaar aan. Oorspronkelijk zijn de waarheid of de smaak van de Schrift en het getuigenis van de Geest in het hart onmiddellijk met elkaar verbonden.

Puzzelen
In 1550 plaatst Calvijn een paragraaf over een citaat van Augustinus tussen de eerste twee delen van het citaat en in 1559 een andere paragraaf tussen het tweede en derde deel. Daardoor lijkt het alsof het gezag van de Schrift en de werking van de Geest losser van elkaar staan. Dat idee wordt versterkt doordat Calvijn allerlei verstandelijke argumenten noemt voor het gezag van de Schrift. Hij doet dat tegenover de humanisten. In 1559 maakt Calvijn de verbinding tussen Woord en Geest weer sterker door het woord autopistie in te lassen. De Schrift wordt voor de christen door de Heilige Geest vanzelf overtuigend, even helder en duidelijk is als zwart en wit, zoet en bitter. Om Calvijn goed te begrijpen moet je soms puzzelen met de tekst.

Nieuw accent
Een ander voorbeeld is de profetie. In de Institutie van 1536 noemt Calvijn slechts twee ambten van Christus zonder ze verder uit te werken, maar in 1539 voegt hij daar het profetische ambt aan toe.
Dat gaat zelfs voorop. Hij schrijft: ‘Het is zeker dat er nooit een gelovige was die niet gezalfd was met deze geestelijke zalving, waaruit volgt dat alle gelovigen Gods gezalfden zijn.’ In de latere edities valt deze zin weg. Calvijn ontkent niet dat de gelovigen delen in de zalving van Christus, maar hij zegt het allemaal iets anders. Christus heeft ‘de zalving niet slechts voor Zichzelf ontvangen, (…) maar voor Zijn hele lichaam, opdat de kracht van de Geest in de voortdurende verkondiging van het Evangelie zou blijken.’
Het accent verschuift van de christen naar de kerk, van de persoonlijke gave van de Geest naar de ambtelijke bediening van het Woord. Het kan heel goed zijn dat Calvijn het accent verlegt vanwege zijn discussie met de doperse radicalen. Profetie is niet iets voor ieder gemeentelid, maar voor degenen die daar speciaal toe geroepen zijn.

Politiek
De eerste editie van de Institutie sluit af met een paragraaf over de politiek. In dat slot bespreekt Calvijn de taak van de overheid. Hij houdt zijn lezers ook voor dat zij zich niet mogen verzetten tegen de overheid. Dat mogen alleen de lagere overheden die daar speciaal toe geroepen zijn.
Aanvankelijk staat de bespreking van de politiek in het kader van de christelijke vrijheid. Die context relativeert het gewicht van de politiek. De politiek heeft slechts de taak om het aardse leven in te richten. Die relativering wordt nog versterkt als Calvijn in de volgende edities de Institutie afsluit met het hoofdstuk over het leven van de christen, gestempeld door de overdenking van het toekomende leven. Politiek is betrekkelijk, het is slechts een hulpmiddel op de pelgrimsreis. De laatste zin van de Institutie luidt: ‘Wat een troost is het dat elke taak, hoe armzalig en verachtelijk ook voor God schitterend is, als je maar gehoor geeft aan je roeping.’
In 1559 neemt Calvijn de structuur op de schop. Er komen drie boeken over het werk van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Het vierde boek hoort bij het derde; daarin behandelt Calvijn de ‘externe middelen’ waardoor de Heilige Geest de christen aan Christus verbindt, de kerk, de ambten en de sacramenten.
De gedeelten over de christelijke vrijheid en de overdenking van het toekomende leven komen in het derde boek terecht. Het hoofdstuk over de politiek komt daarmee in een heel ander verband te staan en lijkt het alsof de overheid een van de genademiddelen is.
Door het knippen en plakken is de relativerende werking van de christelijke vrijheid en het pelgrimsleven weggevallen. Daardoor kon in de verwerking van de erfenis van Calvijn het politieke slot gemakkelijk een eigen leven gaan leiden.

Spitten
Calvijn was in 1559 eindelijk tevreden. Toch is niet elke verandering een verbetering. Soms denk je: had hij dat maar laten staan. De lagen in de tekst van de Institutie maken het lezen wel spannend. Je moet erin spitten, net als in de Schrift. Soms lijkt een theoloog net een archeoloog.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen