Man met puriteinse trekjes

Hoe men het ook wendt of keert, promoveren is en blijft een heidens karwei. Dat gaat ook op voor proefschriften die over een typisch christelijk onderwerp gaan. In sporttermen: zo’n exercitie vergt afzien en uithoudingsvermogen. Het feit dat de Rijssense dominee G. Schaap – intussen verkast naar Hellouw – de eindstreep gehaald heeft, dwingt dan ook groot respect af. Collega Schaap zal dat zelf anders zien en zeggen dat hij er de lust en de kracht voor gekregen heeft. Dat neemt niet weg dat ik mijn grote waardering wil uitspreken voor zijn studiezin en volharding.
Het resultaat is een fraai uitgevoerd boekwerk dat de lezer meeneemt op een boeiende speurtocht door de zeventiende eeuw. De centrale figuur is de gereformeerde theoloog Franciscus Ridderus, die onder meer predikant was in Rotterdam, waar hij de voorganger van de bekende Wilhelmus à Brakel was. Vergeleken met ‘Vader Brakel’ is Ridderus altijd een man in de schaduw gebleven. Jaren geleden merkte de erudiete Utrechtse hoogleraar S. van der Linde tijdens college al op dat dit gebrek aan belangstelling niet terecht was.
De hiaat is nu dus opgevuld door dit proefschrift en dat is een royale felicitatie aan het adres van de auteur waard.

Tekst en context
De studie van dr. Schaap beperkt zich niet tot het leven en werk van een predikant uit de zeventiende eeuw. Boeiend en belangrijk is de beschrijving van de maatschappelijke en politieke context, waarbinnen Ridderus zijn opvattingen heeft ontwikkeld. Wat de aanwijsbare invloed van deze externe factoren op zijn theologische visie is geweest, komt helaas wat minder duidelijk uit de verf.
Na de biografische schets en de beschrijving van de eigentijdse ontwikkelingen brengt de auteur een groot aantal aspecten van het theologische denken van Ridderus in kaart. Hij bespreekt diens gedachten over de gemeenschap met Christus, het werk van de Heilige Geest, de betekenis en functie van het geloof, de visie op de Schrift, de prediking en de vroomheid, de sacramenten, het christelijke leven en de christelijke levensstijl. De betekenis van Ridderus als pastoraal psycholoog krijgt eveneens de volle aandacht

Toekomstverwachting
Ridderus is een van de vele oudvaders uit deze periode die zich intensief hebben beziggehouden met de toekomst. De visie op de dood en de voorbereiding op het moment van het sterven spelen voor hem een belangrijke rol. Toch blijft hij niet steken in een puur individuele toekomstverwachting.
Ook de bredere eschatologische vragen hebben zijn interesse, waaronder de toekomst van het Joodse volk. Met recht en reden concludeert dr. Schaap dat Ridderus zich verre houdt van het chiliastische denken, dat ook in die tijd de gemoederen danig bezig hield. De verwachting van een heerlijk koninkrijk van Christus op aarde, met een bloeitijd voor de kerk en een zegenrijke toekomst voor de Joden, wijst hij van de hand. Het bekende hoofdstuk Openbaring 20 heeft volgens Ridderus geen betrekking op de toekomst maar op een situatie die reeds achter ons ligt.
Wat dit betreft gaat Ridderus een andere weg dan zijn opvolger in Rotterdam, Wilhelmus à Brakel, die wel rekende met een heilrijke toekomst zowel voor de kerk als voor het Joodse volk. Dat Ridderus niettemin de deur op een kier liet staan als het gaat om een aanstaande bekering van de Joden, komt in het boek van collega Schaap niet duidelijk naar voren. Evenmin wordt helder welke exegetische en hermeneutische argumenten aan de toekomstverwachting van Ridderus ten grondslag liggen. Deze vraag klemt temeer als we bedenken dat geestverwanten als Brakel, in het voetspoor van de puriteinen, heel andere eschatologische verwachtingen koesterden.

Gezin en kerk
In een uitvoerig hoofdstuk brengt collega Schaap de inzet en de inzichten van Ridderus ter sprake, die te maken hebben met de doorwerking van de Reformatie in zijn tijd. Daarbij komt als eerste het gezin in het vizier. Net als de vroege reformatoren typeert hij het gezin als een kleine kercke, waarin de huisgodsdienst beoefend moet worden. Huiscatechese en huisliturgie vormen daarvan een onlosmakelijk onderdeel. Het onderwijs vanuit de Schrift en het samen zingen horen er helmaal bij en daarvan mag veel zegen verwacht worden. Ridderus pleit voor het houden van morgen-, middag- en avondoefeningen. Structuur en discipline zijn voor het goed functioneren van de huisgodsdienst onmisbaar. Ouders dienen rekening te houden met de leeftijd en het bevattingsvermogen van hun kinderen. De zondagsviering zoals Ridderus die voorstaat, vertoont onmiskenbaar puriteinse trekjes. Dr. Schaap is van oordeel dat de instructies voor het onderhouden van de rustdag ‘ontegenzeggelijk’ een wettisch karakter dragen.

Nadere reformator?
De meest spannende kwestie die in de dissertatie van de Hellouwse pastor wordt aangekaart, betreft de vraag of Ridderus kan worden gezien als een vertegenwoordiger van de Nadere Reformatie. De reeds genoemde hoogleraar prof.dr. Van der Linde aarzelt niet hem tot deze stroming te rekenen.
Na het overlijden van deze kenner van het gereformeerd protestantisme bij uitstek heeft de discussie over het wezen van de Nadere Reformatie zich verdiept en verscherpt. Waaraan moet een theoloog uit deze periode voldoen om tot een (hoofd)vertegenwoordiger van de Nadere Reformatie te kunnen worden gerekend? Met name prof.dr. W.J. op het Hof is van mening dat Ridderus niet aan de vereiste criteria voldoet. Zijn reformatiestreven zou te weinig programmatisch van aard zijn en bovendien ontbreken bij hem de theocratische houding en de gerichtheid op het puritanisme. Het laatste woord is in dit debat, dat in hoge mate draait om een definitiekwestie, nog lang niet gesproken.
Duidelijk mag zijn dat Ridderus wat geestelijke intentie betreft overduidelijk verwant is aan het bedoelen van de Nadere Reformatie. Volgens dr. Schaap moet hij daarom wel degelijk als nadere reformator worden beschouwd. Deze dissertatie heeft veel te bieden. Wat taal en stijl betreft is de tekst van het boek niet geheel vlekkeloos. Ik noteerde nogal eens een foutje. Iets om extra op de letten bij de volgende publicaties die we van de jonge doctor verwachten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen