Proces in het christenleven

H eiliging. Elke christen moet het kennen, maar wat is het precies? Omdat de reformator Johannes Calvijn vaker een goede weg heeft gewezen, kan het verhelderen om na te gaan wat heiliging of heiligmaking voor hem betekent. Dit onderwerp komt uitgebreid aan de orde in het begin van het derde boek van zijn Institutie, waar het gaat het over de toe-eigening van het werk van Christus door de Heilige Geest. Die plaats is veelzeggend. Ze maakt meteen al duidelijk waar heiliging vandaan komt. Heiligmaking is in elk geval geen prestatie van mij als mens, geen bijdrage die ik lever aan het werk van de verlossing, maar he-le-maal het werk van God, de drie-enige God: de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. De heiliging, het nieuwe leven, de boetvaardigheid, de wedergeboorte – dat valt bij Calvijn allemaal samen – zijn vruchten van het werk van Christus voor ons, werkingen van Zijn genade. Het gaat erom dat God opnieuw aan Zijn eer komt – deze Gloria Dei is trouwens het hart van Calvijns leer, het hart van het leven.

Kort gezegd is zo de structuur van de rechtvaardiging én van de heiliging. Het luistert hier bijzonder nauw. Dit gold de tijd van Calvijn maar geldt net zo goed onze tijd. Met een ogenschijnlijk kleine verschuiving of aanpassing in de leer van Calvijn ontspoort de hele zaak. Elisabeth, Leendert en Kirsten moeten dus goed opletten.

Samenhang

Calvijn gaat van de rechtvaardiging terug naar de wortel – de uitverkiezing – en vooruit naar de vrucht – de heiligmaking. De heiliging staat in het perspectief van de zogeheten ‘dubbele predestinatie’. Nadrukkelijk stel ik dat de dubbele predestinatie – dat is de leer van de verkiezing én van de verwerping van de mens – bepalend is voor Calvijns leer van zonde en genade. Wie de dubbelheid in de predestinatieleer van Calvijn niet onderschrijft, loopt de kans de hele leer van Calvijn te ontwrichten. De begrippen zonde en genade lopen dan het gevaar andere contouren aan te nemen en de inhoud ervan verschuift navenant van het theologische naar het antropologische: de leer van God loopt gevaar te worden vermenselijkt. Dit raakt dan uiteraard de leer van de rechtvaardiging én van de heiliging. Alles hangt nu eenmaal met alles samen.

Zo is de heiliging het werk van God de Vader, die verkiest. Door ons leven te vernieuwen doet God de Vader Zijn beeld in ons herleven. Ik citeer uit de Institutie: ‘De wedergeboorte heeft geen ander doel dan dat Gods beeld, dat door Adams overtreding bezoedeld en bijna uitgewist was, in ons hersteld wordt.’ Tegelijkertijd is hiermee gezegd dat wij de heiliging van ons leven, net als de rechtvaardiging, alleen hebben in God de Zoon, die verlost. De Heilige Geest is immers de band waardoor Christus Zich krachtdadig aan ons verbindt.

Wet

De wet neemt hierbij voor Calvijn een belangrijke plaats in. In verband met de heiliging is vooral de derde functie ervan voor hem van het grootste belang: de wet als de leefregel voor de gelovige, waardoor hij met de dag beter en zekerder leert wat de wil van de Heere is. De gelovigen ontvangen door de wet niet alleen lering, maar ook aansporing. ‘Voor het vlees is de wet de zweep waardoor het als een trage en luie ezel tot het werk gedwongen wordt.’ Zo hanteert God de Vader de wet. Toch is bij Calvijn het werk van de Geest ook onverbrekelijk verbonden met dat van de Zoon.

Proces

Als de reformator het over de heiliging heeft, spreekt hij voortdurend over vooruitgang, vordering. Veel meer dan Luther ziet Calvijn het proces in het christenleven. Hij zegt bijvoorbeeld: ‘omdat het meer dan genoeg bekend is dat er bij de rechtvaardigen altijd nog zonden overblijven, moeten ze wel op een heel andere manier gerechtvaardigd worden dan zij wedergeboren worden tot een nieuw leven. Met dit laatste begint God bij Zijn uitverkorenen en Hij gaat daarmee in de gehele loop van hun levens geleidelijk en soms heel langzaam door.’

De rechtvaardiging geschiedt namelijk buiten ons, maar de heiliging of heiligmaking in ons. ‘Deze vernieuwing voltrekt zich niet in een enkel ogenblik, in een dag, of in een jaar. Nee, door voortdurende en soms zelfs langzame vorderingen brengt God de verdorvenheden van het vlees bij de zijnen ten onder.’ Er is dus sprake van groei, zegt Calvijn: ‘het beeld van God licht in iemand meer op naarmate hij de gelijkenis met God dichter nadert.’ En daardoor komt het dat wij ‘ver van de volmaaktheid verwijderd als wij zijn, steeds weer een stapje verder op de weg

daarheen moeten zetten en, gevangen in de netten van de zonden als wij zijn, elke dag de strijd tegen die zonden aanbinden.’

Het hele leven van een christen is volgens Calvijn een krijgsdienst, die pas eindigt bij de dood. ‘Omdat het merendeel last heeft van zo’n grote zwakheid dat ze slechts wankelend en hinkend, en soms zelfs kruipend over de grond een klein beetje vooruitkomen, moeten wij, ieder naar de maat van zijn gering vermogen, op weg gaan en voortgaan met de reis die we begonnen zijn. Niemand beweegt zich zo ongelukkig voort dat hij niet elke dag ten minste een klein stukje van de weg kan afleggen. Laten we daarom niet nalaten ons erop toe te leggen dat we steeds een stukje verder komen op de weg van de Heere en niet de moed laten zinken als we maar zo weinig vorderingen maken. Want al vorderen we niet zoveel als we wel zouden wensen, toch is onze moeite niet vergeefs als de dag van heden die van gisteren overtreft. Laten we maar in oprechtheid en eenvoudigheid ons einddoel voor ogen hebben (…), in een aanhoudend pogen ons hierop toe te leggen dat we beter worden dan we zijn, totdat we bij de goedheid zelf komen.‘

Schril contrast

Wat Calvijn hier zegt, staat in schril contrast met het vandaag gepropageerde overwinningsleven bij evangelische en ook reformatorische stromingen. Daar wordt de heiliging een kopie van de rechtvaardiging: ze is er in één keer helemaal en is dan ook helemaal af. De groei gaat dan zo snel dat er onvermijdelijk vergroeiingen plaatsvinden. Deze geestelijke hoogbouw heeft hoogmoed als oorzaak én gevolg. Maar van hoogmoed kan bij Calvijn geen sprake zijn: ‘Hij is het meest gevorderd, naar ik meen, die het meest geleerd heeft een mishagen aan zichzelf te hebben.’ Volgens dr. G. Oorthuys, in de oorlog kohlbruggiaans predikant in de Noorderkerk te Amsterdam, heeft Calvijn zijn uitgangspunt niet consequent genoeg in Romeinen 6 genomen. Gezien de briefwisseling die hij eind vorig jaar in De Waarheidsvriend met ds. W. Meijer had, zal evangelist Arjan Baan dit beamen. Tegenover de gestage vordering op de weg en een hoe langer hoe meer doden van de oude mens plaatst dr. Oorthuys het met Christus gestorven en opgestaan zijn.

Maar de vraag is dan of de heiliging niet te veel in de rechtvaardiging opgaat. Het bijbehorende overwinningsleven bestaat alleen bij de gratie van het dynamische van het sola gratia en sola fide: door het geloof alleen en door genade alleen. Met andere woorden: genade wordt dan in de beleving van de gelovige steeds opnieuw genade en het geloof wordt steeds opnieuw ontvangen als een gave van God. Dit houdt de gelovige aan de grond. En wel de bijbelse grond. Al het andere wat van de (deze) grond komt, zweeft. De heiliging geschiedt bij Calvijn – en dat lijkt me bijbels – in een voortgaand proces, de rechtvaardiging ineens. Leendert zou van de Geneefse reformator dus zeker geen bijval krijgen.

C.A. van der Sluijs

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen