De kerk moet spreken

W at is er het afgelopen decennium gebeurd? (Hoe) is Nederland veranderd? Bij het ingaan van het laatste jaar van het eerste decennium van deze eeuw had tv-historicus Maarten van Rossum scherpe waarnemingen hierover. Zo zei hij dat Fortuyn onbedoeld de deur voor Wilders openzette; voordien haalde ‘nieuw rechts’ nooit meer dan 17 procent van de stemmen. Hij had ook rake typeringen. Bijvoorbeeld toen hij tv als ‘politiek theater’ typeerde. Maar voor een historicus had Van Rossum ook ongewone waardeoordelen. Wilders beschouwt hij als een ‘paranoïde gek’. Interessant om te horen.

Geert Mak schreef zijn boek tegen het eind van een eeuw. Is er ook al een boek over het decennium dat nu bijna voorbij is, of kunnen we zoiets dit jaar verwachten? De historicus dr. Friso Wielenga wijdt het slot van zijn boek Nederland in de twintigste eeuw (2009) aan de jaren sinds 2000. Voor hem vormt ‘Pim Fortuyn en de revolte van 2002’ een markeerpunt. Of was de moord op Theo van Gogh in 2004 misschien een moment met nog meer gevolgen? Volgens directeur Gert-Jan Segers van het wetenschappelijk bureau van de ChristenUnie botsten toen twee subculturen. Hoe het zij, de multiculturele samenleving is in beweging. Daarbij komt dat religie een nieuwe rol in het publieke domein is gaan innemen. Oud-minis-ter Deetman verklaarde tijdens de predikantencontio van de Gereformeerde Bond deze maand dat de neutrale staat op haar grenzen botst.

Fortuyn

Waar vond de omslag plaats? In Amerika en wereldwijd was dat bij de aanval op de Twin Towers in 2001. Maar in Nederland? Vóór Fortuyn was ons land dik tevreden over zakelijk paars (Kok). Jaren waarin D’66 als de meest antichristelijke coalitiepartner een euthanasiewet doordrukte; minister Borst zag de christelijke demonstratie buiten niet eens.

Maar Fortuyn zag over de puinhopen van paars wel wat: een verweesde samenleving. Zijn ideeën? Nederland is vol, de islam achterlijk, de wachtlijsten lang, de klassen te groot, de straat onveilig. Daarmee doorbrak Fortuyn een taboe, want in de jaren 1980 werd Hans Janmaat van de Centrumpartij om nauwelijks andere ideeën als fascist behandeld. Binnen de gevestigde partijen doorbrak de rechtse liberaal Bolkestein het taboe. Ook publicist Paul Scheffer, die eerder Een tevreden natie schreef, ging een multicultureel drama zien (NRC Handelsblad, 2000). HP/De Tijd vond de islam ineens ronduit ‘middeleeuws’. Pas in 1998 erkende de regering dat Nederland feitelijk een immigratieland was. Intussen waren twintig jaren verspild met struisvogelpolitiek, aldus ook Geert Mak.

In 2002 werd al deze stemmen rechts ingehaald door ‘professor Pim’. Hij had al in 1997 geschreven over de islamisering van Nederland. Dat Fortuyns ‘nieuw rechts’ niet ‘uiterst rechts’ wilde zijn, zoals bij Filip Dewinter in België, trok een brede groep mensen over de streep. Ook zag ieder na de brand in Enschede en Volendam hoe gedogen faalde. En jawel, bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2002 werd Leefbaar Rotterdam in één klap de grootste. Fortuyn wilde nu wel premier worden, maar negen dagen voor de voorspelde zege werd hij vermoord.

Links kreeg de schuld, waarna de PvdA bijna halveerde. Paars leek in 1995 ook gefaald te hebben bij de moslimenclave in Bosnië en nam zijn ontslag. In een nek aan nekrace kwam het CDA terug, dat in 1994 niet minder dan twintig zetels had verloren. (Wij zijn geen christelijke partij, had de voorzitter gezegd.) Nu won het en ineens werd een jonge VU-professor die een multiculturele samenleving ‘geen ideaal’ noemde, premier. Hij sloot een non-agressiepact met de LPF, die 17 procent van de stemmen haalde en in de regering kwam.

‘Stemmingsdemocratie’, noemt de eerder genoemde Friso Wielenga dat. Maar door de moord op de leider was de LPF stuurloos en spoedig zegden de coalitiepartners het vertrouwen op. Het kabinet viel. Bij nieuwe verkiezingen herstelde de PvdA zich onder de jonge ‘telegenieke’ leider Bos.

Het oude landschap leek na de wervelstorm hersteld. Maar was dat weer ‘stemmingsdemocratie’? De zwevende kiezer heeft wel een radar maar geen kompas.

Twin Towers

Wat zit daar nu achter? Het postmodernisme – het einde van de Grote Verhalen – was al veel eerder opgekomen. Ook paars was postmodern in haar samengaan van tegengestelde ideologieën. Maar haar bestrijder had evenmin een samenhangend verhaal: was Fortuyn nu rechts of links?

Mijns inziens heeft de aardverschuiving alles te maken met 9/11. De

Verenigde Staten sloegen na de aanslag op de Twin Towers de Taliban in Afghanistan terug, maar pakten – buiten de VN om – ook nog de tiran in Irak aan. Ze vreesden dat Al Qaida zich ook daar zou nestelen. Maar ‘oud Europa’ wilde geen oorlog meer; alleen Nederland steunde de VS politiek. Terreurdreiging kwam in ons land dichterbij, met alle gevolgen van dien.

Ondergrondse constanten

Hoe zit het met dat andere moment? In welke zin zorgde de moord op Van Gogh in 2004 voor een cultuurbreuk? De vrijgevochten cineast maakte met een vrijgevochten moslima een film tegen vrouwenonderdrukking. ‘Submission’ toonde koranteksten op vrouwelijk bloot. Van Goghs moordenaar was Marokkaan, maar bleek in Nederland geboren en getogen en dus geïntegreerd. Toch was hij bij radicale moslims betrokken. De man bedreigde ook het Somalische VVDkamerlid Ayaan Hirsi Ali, leerling van de bekende humanist Cliteur. Na de moord brak geweld los tegen moskeeën en kerken. Twee subculturen botsten, zei Segers raak. De Protestantse Kerk kwam met een pacificerende kanselboodschap. De rechtse VVD’er Verdonk was een harde minister voor Integratie en toen haar Somalische partijgenote illegaal in Nederland bleek te zijn, wilde zij ook haar terugsturen. Maar coalitiepartner D’66 steunde een motie van GroenLinks en het kabinet viel.

Bij de Kamerverkiezingen die volgden, wonnen de uitersten: SP en PVV. Voor het eerst! Had de polarisatie na de moord toch gewonnen? Met zulke extremen valt echter niet te regeren. Voor een kabinet met de PvdA had het CDA nu toch de CU nodig, voor een meerderheid en als brug. Een VU-kabinet, noemde de historicus prof.dr. G. Harinck het: Balkenende, Bos en Rouvoet studeerden allen aan de Vrije Universiteit. Zo verrast als christenen waren, zo bezorgd bleken seculieren. Ze vreesden verlies van verworvenheden.

Over Europa werden de twee christelijke partijen het nu eens, maar zij hadden in de regering geen meerderheid en konden de paarse wetten niet terugdraaien. Wel vonden ze alternatieven. Intussen bleef het klimaat paars! Nu de VVD in de oppositie verkeerde, groeide rechts, maar Verdonk met haar Trots op Nederland redden het niet. Het oude landschap herstelt zich. Blijkbaar zijn er ondergrondse constanten.

Het resultaat van beide verschuivingen was dat de christendemocraten weer in het centrum kwamen en – zoals vóór paars – weer afwisselend met liberalen of socialisten regeerden. Het kwaad werd ten beste gekeerd.

Spagaat

Terzijde staat de SGP, het geweten der natie. De partij vroeg eind vorig jaar beleefd om bij het bouwen van minaretten met de Nederlandse (christelijke) bevolking rekening te houden. Maar diezelfde dagen verbood het Zwitserse referendum minaretten en dat verklaart de emotie die op het SGP-verzoek ontstond. Is er dan toch niet zoveel veranderd? Nederland kreeg een merkwaardige spagaat: het is (sociaal) in meerderheid (ouderwets) links, maar ten opzichte van allochtonen in meerderheid (nieuw) rechts.

Religie

Intussen was religie terug van weggeweest. Wilde het oude liberalisme religie als argument buiten de discussie houden, in Amsterdam ontdekte burgemeester Cohen dat ze ook samenbindend is. De scheiding van kerk en staat wordt nu gerelativeerd door de kerk te zien als een sociaal bondgenoot. Ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringbeleid erkende weer de positieve rol van religie, ongetwijfeld dankzij de invloed van de roomskatholieke hoogleraar Wim van der Donk.

Daarbij gaat het intussen niet alleen om het christendom, maar ook om de islam. Dat maakt het spannend. Kunnen moslims gebruik blijven maken van de unieke onderwijswetgeving in Nederland of komt de christelijke school meer en meer onder controle? En waar blijft de tolerantie bij subsidiëring van christelijke organisaties, maar ook bij de trouwambtenaar en de Zondagswet? De SGP vindt het schrijnend dat de oudste partij ineens gelijkgesteld wordt met de ‘nieuwste Nederlanders’, maar bij de gelijkheidsideologie speelt de geschiedenis kennelijk geen enkele rol.

Tegengesteld

In christelijke kring zijn tegengestelde geluiden te horen. De missioloog prof.dr. J.A.B. Jongeneel bekritiseerde de oecumene van de drie zogeheten abrahamitische religies – Jodendom, christendom, islam –, waarbij hij wees op het anti-Israëldenken van de islam. Maar voormalig scriba van de Protestantse Kerk dr. B. Plaisier, leerling van Jongeneel, is daar positiever over. De christelijke filosoof prof.dr.ir. E. Schuurman ontdekte onder verlichte moslims bondgenoten tegen onze babelcultuur. Maar volgens de nieuwe VU-hoogleraar dr. B.J.G. Reitsma, die namens de GZB in Libanon werkte, moeten christenen helemaal geen bondgenoten zoeken; laten ze afzien van de macht. Gert-Jan Segers, die – eveneens namens de GZB – jarenlang in Egypte was, zette intussen de islam kritischer op de agenda van de CU. In dit spectrum neemt ds. Cees Rentier van Evangelie en Moslims een middenpositie in.

‘Vraagstuk en waagstuk’, schreef de hervormd-gereformeerde theocraat dr.ir. J. van der Graaf in Een land van minderheden (2008) over tolerantie. Hij vroeg om nieuwe doordenking van artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis. Die kreeg hij van dr. H. van den Belt in het Calvijnjaar. Calvijn krijgt van Van den Belt, met alle respect, niet het laatste woord; wat blijft en opnieuw klinkt is dat de apostel Paulus de overheid voor Gods gericht stelde (Hand.24, Felix).

Dat lijkt me in de roos. Eigenlijk moet niet primair een christelijke partij, maar de kerk spreken. Ik dring aan op een compromisloos profetisch en priesterlijk schrijven van de kerk als het gaat over secularisatie, islam én verwildering. Sterk leraars, sterk onz’ overheid in ’t werk door U hen opgeleid.

C. Blenk

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen