BOEKBESPREKINGEN

Sam Janse De apocriefen. Inleiding op de deuterocanonieke boeken. Uitg. Boekencentrum, Zoetermeer; 448 blz.; € 25, -.

De laatste jaren komt er meer en meer aandacht voor de apocriefe boeken van zowel het Oude als het Nieuwe Testament. Dr. S. Janse, nieuwtestamenticus en predikant te Driebergen-Rijsenburg,

wijst in zijn boek op de verschijning van de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) en het verschijnen van Buiten de Vesting, waarin de vertalers van de Naardense Bijbel alle apocriefe geschriften hebben opgenomen. Janse behandelt in dit boek de apocriefen van

het Oude Testament. Hij zet elk van deze boeken in de historische context en trekt hierbij lijnen naar Oude en Nieuwe Testament. Hij laat zien dat deze boeken de periode tussen de twee testamenten vullen en er qua historische datering soms zelfs mee samenvallen. Elk hoofdstuk verloopt volgens een vast patroon. Dat is overzichtelijk en geeft het boek een duidelijke en herkenbare structuur. Regelmatig laat Janse ook parallelle verschijnselen tussen de diverse geschriften oplichten. Het boek zou aan kracht gewonnen hebben wanneer de weergave van de inhoud van de apocriefe boeken wat bondiger zou zijn geweest. Deze bondigheid vinden we wel in hoofdstuk 8, waar hij het tamelijk uitvoerige boek De wijsheid van Jezus Sirach in kort bestek bespreekt, waardoor het veel meer thematisch van opzet is dan andere hoofdstukken. In een inleidend hoofdstuk licht dr. Janse de historische achtergrond van de door hem besproken boeken toe. Aan het slot van zijn boek vult de auteur drie hoofdstukken waarin hij zijn eigen visie uitwerkt. Janse spreekt in plaats van apocriefe boeken bewust van deuteronocanonieke boeken. Dat betekent in zijn visie: canonieke boeken van de tweede orde als het om hun gezag gaat. Hij vindt dat er veel meer aandacht aan deze boeken gegeven moet worden dan tot op heden is gebeurd.

Het is zonder meer waar dat de apocriefe boeken de historische achtergrond van een aantal bijbelgedeelten verduidelijken. Wanneer wij in de Schriften horen over de gruwel der verwoesting (Mt. 24:15), kom je uit bij Antiochus Epifanes. Deze historische persoon komt in de apocriefe boeken een aantal keren ter sprake.

Janse gaat in zijn zoektocht een eigen weg, ietwat eclectisch. Zijn boek heeft iets tegendraads, waarmee hij je als lezer prikkelt. Dat roept een flink aantal vragen op, te veel om op te noemen. Ook vraag ik me soms af in hoeverre de schrijver consequent is in zijn visie. Om een voorbeeld te noemen: hij meldt op pagina 230 dat de leer van de triniteit Joodse wortels heeft en dat de tegenstelling tussen Joods en Grieks denken minder groot is dan tot dusverre aangenomen. Zo’n 155 bladzijden later maakt Janse een groot onderscheid tussen oosters en westers denken door te beweren dat we niet mogen spreken van een rabbijnensynode in Jabne. Een ander punt dat vragen oproept is dat hij regelmatig lijntjes trekt naar de islam, waarbij ik me afvraag of deze wel passend zijn. Het heeft iets weg van een geforceerd zoeken naar een actualisering. Zo spreekt hij ook nogal eens van ‘heilige oorlog’ als het gaat om strijd ten dienste van het behoud van het beloofde land. Dat is een nogal beladen term, mede door het gebruik van deze term in de godsdienst van de islam. Een derde vraag heb ik bij Janse’s hartelijke pleidooi voor herwaardering van deze geschriften. De auteur pleit zelfs voor cursusavonden en leerhuizen over de apocriefe boeken. Hij constateert in de apocriefe geschriften regelmatig dat de feiten niet kloppen. Toch dicht hij deze boeken een grote plaats toe in kerk en gemeente. Waarom benadrukt Janse niet de verschillen met de canonieke boeken? We hebben immers het profetische woord, dat zeer vast is (2Petr.1:19), omdat het gaat om dingen die onder ons volkomen zekerheid hebben (Luk.1:1). We missen in dit boek het tegenover van de Schriften die ons wijs maken tot zaligheid (2Tim.3:15). Dat geeft helaas enige onbalans in dit informatieve boek.

A.J. Sonneveld, Lopik

Erik Borgman Wortelen in vaste grond. Uitg. Meinema, Zoetermeer; 160 blz.; € 14, 90.

Erik Borgman, lekendominicaan en hoogleraar theologie aan de Universiteit te Tilburg, schreef dit cultuurtheologisch essay met het oog op de Maand van de spiritualiteit 2009. Zijn essay maakt deel uit van een breder cultuurtheologisch onderzoeksprogramma. Het brengt wat Borgman eerder in weten-

schappelijke publicaties doordacht op een meer existentieel niveau ter sprake en poogt vooral te duiden hoe het christelijk geloof het leven in de hedendaagse cultuur kan tekenen en zelfs transformeren. Graag laat hij zien in welke zin het christendom een alternatief

vormt voor de spiritualiteit van newagesnit. De gedachte staat centraal dat mensen de mogelijkheid moeten krijgen om actief de wereld te veranderen. Borgman meent dat religie op de een of andere wijze moet ‘werken’. Politieke vragen zijn voor hem in wezen religieuze vragen. En de grondvraag is niet hoe wij de werkelijkheid kunnen beheersen, maar wat de werkelijkheid van ons vraagt. Het is interessant te zien hoe de lekendominicaan Borgman in dit verband de gereformeerde Gerrit Achterberg citeert. Borgman signaleert dat de Nederlandse katholieken door niets anders bij elkaar gehouden worden dan door hun claim katholiek te zijn. Er is geen spoor van een gezamenlijke visie op de betekenis van hun traditie, noch op de betekenis en het belang ervan voor het heden of de toekomst. Onwillekeurig drong zich bij mij de vergelijking op met de huidige gereformeerde gezindte. Borgman wilde echter geen rooms-katholiek boek schrijven, maar ook een katholiek boek. Wellicht dat wij er ons voordeel mee kunnen doen.

Het gaat er deze moderne rooms-katholieke theoloog om dat de hedendaagse mens (weer) geworteld zal geraken in het geloof. Soms doet zijn spiritualiteit Kohlbruggiaans aan, bijvoorbeeld als Borgman zich met rake woorden keert tegen een overwinningsgeloof. Zelfs spreekt hij in dit verband van een zogenaamde tweede bekering en zelfs van een dagelijkse bekering. Christenen zijn vreemdelingen en ballingen in het leven, maar juist daardoor geworteld in God, die met hen meetrekt.

Al deze noties geven verrassende momenten van herkenning. En een protestant kan hier genieten van een sprankelende wijze van denken, die overeenkomsten laat zien met Schillebeeckx maar ook met Van Ruler. Helaas is Borgman ook in die zin een modern theoloog dat Christus voor hem meer een geestelijke inspiratiebron is dan de enige Middelaar die verzoening door voldoening aanbracht. Met genoegen ziet de Tilburgse hoogleraar het Mariabeeld uitrijzen boven de stapels boeken op zijn bureau. En dan weet hij weer dat God machtigen van hun troon haalt en vernederden een hoge plaats gunt. Alles draait dan ook om de heiliging van het leven, maar deze komt niet op uit de verzoening door voldoening. Borgman meent echter dat we nu anders over God en Zijn betrokkenheid, en dus over Jezus, moeten spreken dan voorgaande generaties deden. Want er bleken beelden en denkpatronen in de christelijke traditie te zijn die de Shoah, de zesmiljoenvoudige moord op de Joden hebben bevorderd.

Soms is Borgmans denktrant sterk filosofisch bepaald. In dit opzicht is Thomas van Aquino voor hem nog altijd relevant. De kerkelijke traditie impliceert voor hem ondertussen dynamiek en verandering. Het gaat ten diepste om openingen naar nieuwe omgangsvormen, waardoor mensen gaan delen in Gods toekomst. Belangwekkende dingen schrijft hij over het leven in de hedendaagse stad die voor hem een voorproef is van de stad van God, die fundamenten heeft omdat juist daar de actuele betekenis van de christelijke traditie te ontdekken is. Noties waarmee wij ons voordeel kunnen doen. En die zijn er meer, met name waar het gaat over de katholieke elementen van ons christelijk geloof. Men leze met onderscheiding.

C.A. van der Sluijs, Veenendaal

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen