BOEKBESPREKINGEN

J.G. Barnhoorn Amicitia Christiana. Da Costa en Groen van Prinsterer in hun briefwisseling (1830- 1860). Uitg. De Banier, Apeldoorn; 480 blz.; € 34, 90.

We mogen de al op leeftijd gekomen dr. Barnhoorn dankbaar zijn dat hij, nadat de ‘zware last’ van

het pastoraat van hem was afgevallen, nog aan een promotieonderzoek is begonnen. Het resultaat mag er zijn.

De titel Amicitia Christiana duidt op de onderlinge vriendschap – geworteld in het geloof in Chris-

tus – tussen de beide hoofdfiguren, Da Costa en Groen van Prinsterer. Een vriendschap die uitliep op een omvangrijke briefwisseling, het centrale onderwerp van deze studie. De onderwerpen die ter sprake komen, hebben alles te maken met de toenmalige tijd, die beheerst werd door de oud-liberale theologie en het Algemeen Reglement. De tijd waarin men behoefte had aan rust en blij was de gereformeerde waarheid kwijt te zijn. Da Costa en Groen hebben die ‘geest der eeuw’ doorzien en ontmaskerd en de degens gekruist met de Groninger godgeleerden. Op boeiende wijze komt de Réveilkring, waar zowel Da Costa als Groen toe behoorde, tot leven. Naast de ‘wapenbroeders’ krijgen terecht ook de ‘brugfiguren’ Chantepie de la Saussaye en Gunning, met hun openheid naar wetenschap, literatuur en kunst, aandacht.

Ondanks het feit dat in de briefwisseling de Afscheiding weinig ter sprake komt, heeft dr. Barnhoorn er wel een hoofdstuk aan gewijd. Een hoofdstuk, dat aan actualiteit nog niets heeft ingeboet. Het hoofdstuk over de strijd voor kerkherstel tekent ons Da Costa als verdediger van de medische weg, terwijl Groen de juridisch-confessionele weg voorstond. Voor Da Costa kon een belijdenisgeschrift nooit als geloofsuitdrukking voor alle tijden gelden. De kracht van een belijdenis lag voor hem in haar ‘verschheid’. Een belijdenis vóór onze tijd moest in zijn ogen ook ván onze tijd zijn. Voor Groen ging dat te ver, hoewel hij er niet tegen was aan het geloof der vaderen een nieuwe schakel te hechten. Verder wijst dr. Barnhoorn op Da Costa’s ‘honger naar oprechtheid’, waardoor hij zich gedrongen voelde nuanceverschillen tussen hem en Groen te beklemtonen, teneinde hun gemeenschappelijk uitgangspunt des te beter te doen uitkomen. Hierdoor heeft hij het Groen vaak erg moeilijk gemaakt. Daartegenover zal Groens neiging om de verschillen met Da Costa te bagatelliseren, door Allard Pierson Groens ‘vrijwillige blindheid’ genoemd, ons altijd wel een raadsel blijven. Het zou mijns inziens zeer boeiend zijn geweest, maar daarmee zou ik de promovendus overvragen, als de beide karakters ook uitgediept waren.

Behalve op Groens geschiedbeschouwing – waarbij hij vakman en Evangeliebelijder was – gaat Barnhoorn ook uitgebreid in op zijn vermeende platonisme. De belijdenis zou bij Groen een te statisch karakter dragen. Zij zou ‘te veel als hoge idee bóven de teleurstellende en angstaanjagende kerkelijke werkelijkheid’ zweven. Toch is het nooit Groens streven geweest het gezag van de formulieren op één lijn te stellen met dat van de Schrift.

Wat Da Costa’s chiliasme betreft luidt Barnhoorns conclusie dat dit bij Groen ‘geen hoorbare weerklank’ vond.

Haarfijn komt ook de polemiek tussen Da Costa en Kohlbrugge ter sprake. Een polemiek die vandaag de dag nog actueel is. Da Costa’s kerndogma werd steeds meer de heiliging, tot verheerlijking van Christus’ koninklijke ambt. Voor Kohlbrugge was dat te triomfalistisch, te weinig ‘agnologisch’ (agnus is latijn voor lam), te weinig ‘theologia crucis’ (theologie van het kruis). Dr. Barnhoorn ziet mijns inziens terecht lijnen lopen van Da Costa naar Kuypers neocalvinisme. Als het gaat over de verhouding tot het rooms-katholicisme, was Costa was erg beducht voor de kerk als machtsfactor. En hoewel Groen ook uitermate scherp kon zijn richting de Romana, wijst deze op de christelijke band ‘welke ons desniettegenstaande met godvruchtige Roomschen verbindt’. Hij zegt dan ‘dat er in de Roomsche Kerk, ook bij de overheersching van den leugen, kostbare waarheid, ofschoon bedekt en verduisterd, overig blijft’. En wat de islam betreft, ondanks zijn ondubbelzinnige veroordeling had Groen er oog voor dat de wetenschappen, juist toen ze elders verwaarloosd werden, in Bagdad en Cordoba ‘heerlijk hebben gebloeid’.

Aan het einde van zijn studie merkt Barnhoorn op dat Da Costa nagenoeg in het vergeetboek is geraakt maar dat Groen binnen een beperkte kring van geestverwanten nog ‘spreekt nadat hij gestorven is’. Je merkt dat de geringe doorwerking van hun werken hem pijn doet, omdat ze nog steeds zo actueel zijn. Een zeer verzorgde (op een enkele fout na, o.a. blz. 152 noot 34, blz. 421 r. 41, bovendien zijn de bibliografische gegevens incompleet) en waardevolle dissertatie.

H. Liefting, Delft

Drs. Alie Hoek-van Kooten e.a. Op weg naar samen. Werkboek voor bijbelse huwelijksvoorbereiding. Uitg. Kok, Kampen; 139 blz.; € 14, 50.

In Op weg naar samen is te lezen hoe in de hervormde gemeente van Veenendaal-West de huwelijkscatechese door de jaren heen vorm heeft gekregen. Nu er in tal van gemeenten wordt nagedacht over of inmiddels een begin gemaakt is met een vorm van huwelijkscatechese, is het waardevol om van eerder opgedane ervaringen kennis te nemen en/of gebruik

te maken. De vijf hoofdstukken die dit werkboek voor bijbelse huwelijksvoorbereiding telt, zijn bedoeld voor vijf avonden, waarop steeds één bepaald thema aan de orde komt. Ds. A. Prins schetst bijbelse lijnen. F.H. Chevalking schrijft over luisteren en

conflicten. Drs. A.L. Rijken-Hoevens gaat in op rolpatronen. Drs. A.B.F. Hoek-van Kooten bespreekt tal van vragen rond seksualiteit, verliefdheid en liefde, het uitstellen van een zwangerschap en ongewilde kinderloosheid. En ds. G.J. van Steeg brengt het dienen van God in het gezin ter sprake. In Appendix 1 en 2 zijn tips opgenomen voor de opzet van huwelijkscatechese en voor de avond over ‘God dienen in je gezin’. Deze tips vormen een welkome aanvulling op de in de le(e)sstof opgenomen stellingen, vragen en (werk)opdrachten. Elke auteur schrijft vanuit de eigen specifieke deskundigheid, waarbij de een meer voorkennis veronderstelt dan de ander. De auteurs stellen dat een meerhoofdige leiding goed kan zijn, maar dat het ook mogelijk is dat met de informatie van dit boek de leiding bij één persoon blijft. Zelf deed ik goede ervaring op met een tweehoofdige leiding, waarbij steeds zowel een man als een vrouw de thema’s inleiden en aan de gesprekken leiding geven. Ik maak enkele opmerkingen bij de publicatie.

- Over het huwelijk in het licht van de wederkomst wordt nauwelijks gesproken. De opmerking in hoofdstuk 3 dat je volgens Paulus beter alleen kunt blijven (1 Kor.7:8), maar dat hij dit advies te veel afzet tegen zijn eigen verwachting van de wederkomst van Christus, behoeft op zijn minst nadere verklaring. - In hoofdstuk 4 wordt sterilisatie een goede anticonceptiemethode genoemd voor oudere echtparen of wanneer er door ziekte een zwangerschap voorkomen moet worden. Vanwege het ingrijpende karakter zou ik bij sterilisatie toch vooral denken aan medische noodzaak om zwangerschap uit te sluiten. - In hoofdstuk 5 las ik tal van meditatieve gedachten, die bleven haken. Zoals: ‘Zegen ontvang je zoals je liefde van elkaar ontvangt. In de omgang met elkaar geef je en krijg je liefde. Zo is het met de zegen van God ook. In de omgang met Hem word je gezegend.’

D. Dekker, 't Harde

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen