Hoogtepunt in Constantinopel

W ie een kerkdienst meemaakt in een Oosters- Orthodoxe Kerk, wordt als protestant al snel in verwarring gebracht door de vorm en de uitgebreidheid van de liturgie. Ook door de plaats die de liturgie inneemt in de kerkdienst en in het leven van de christenen daar. Door de toename van het aantal contacten gebeurt dat meemaken van zo’n kerkdienst steeds meer, al was het alleen maar door vakantiereizen. De Oosters-Orthodoxe Kerk vind je in Oost-Europa (zoals Rusland), Zuid-Europa (Griekenland) en in het Midden-Oosten. En natuurlijk zijn er ook de vele diaspora kerken van de orthodoxie in het Westen, zoals in Nederland.

Wie het paasfeest meemaakt in een Orthodoxe Kerk merkt wel dat Pasen de hoogste plaats inneemt onder de christelijke feesten. Het is het absolute hoogtepunt in de beleving van de Orthodoxe Kerk.

Orthodoxe christenen leven daar helemaal naartoe, vanuit de zogenaamde Goede Week, via Goede Vrijdag en Stille Zaterdag. Er zijn talrijke vieringen in de hele Goede Week. De paasliturgie begint al op zaterdagavond en loopt via de paaswake uit op de processie buiten de kerk en op de begraafplaats bij het eerste ochtendgloren op zondagochtend, eerste paasdag. Waarbij de vreugderoep klinkt: ‘Christus is opgestaan.’

Na alle vieringen als aanloop naar het paasfeest begint dan de viering van Pasen zelf. Overigens is de viering van het paasfeest ook in de westerse kerk (ik bedoel nu even de Rooms-Katholieke Kerk) zeer uitgebreid. Met bijvoorbeeld een nachtdienst, en daarin een zeer uitgebreide serie van lezingen uit de Heilige Schrift.

Huiver

Protestanten staan over het algemeen huiverig tegenover liturgie. De Reformatie heeft ons behalve een afkeer van een aantal dwalingen van de middeleeuwse kerk ook een huiver bijgebracht voor veruiterlijking van het geloof in bijvoorbeeld uitgebreide rituelen die er werden (en worden) opgevoerd in de middeleeuwse kerk – en nu nog steeds in de Rooms-Katholieke Kerk en ook in de orthodoxe kerken. Vandaar dat de liturgie in onze protes-

tantse kerken sober is. Uiteraard is ze er wel, want zelfs de meest fervente protestant ontkomt er niet aan om de beleving van het geloof in bepaalde vormen

te gieten. Alleen zijn dat ándere vormen dan die in de orthodoxie en in het roomskatholicisme, de zogenaamde Liturgische Beweging bij ons protestanten ten spijt.

Tussen haken: het is goed om voorzichtig te zijn liturgische gebruiken uit andere tradities klakkeloos over te nemen. Dat gebeurt nogal eens onoordeelkundig en is daarmee weinig zinvol. Wel ligt er voor ons protestanten de vraag of we niet te veel aan liturgie hebben afgeschaft, zodat er nu het probleem is dat we met alle uiterlijke handelingen in de kerk geen raad meer weten en ook de uiterlijke tekenen – de sacramenten – van de christenheid niet goed meer op hun waarde weten te schatten.

Dit verklaart het verlangen dat een protestant soms kan bevangen als hij of een rooms-katholieke of een orthodoxe kerkdienst bijwoont. Dat verlangen zou heel goed kunnen culmineren op het paasfeest met zijn roep: ‘Christus is waarlijk opgestaan.’

Behoorlijke deuken

Een zeer gangbare en solide protestantse beoordeling van de nadruk op liturgie is dat die nadruk een veruiterlijking van het geloof betreft, waarbij het hart van de zaak van het geloof bij talloze zogenaamde christenen wordt gemist. Deze liturgieën dienen daarom als

waardeloos terzijde geschoven te worden. Maar deze solide opvatting loopt behoorlijke deuken op. Dr. C.A. Tukker zou gezegd hebben: ‘De eerste keer dat je als jongere

een gedicht van de zeer vrome, rooms-katholieke Guido Gezelle leest, kan je protestantse opvatting danig aan het wankelen worden gebracht.’ Bij mijzelf werd mijn opvatting over de oosterse orthodoxie aan het wankelen gebracht bij de lezing, begin jaren negentig, van de geschriften en getuigenissen van een Russische christin Tatiana Goritschewa. Zij was ooit een geharde communiste in Sovjet-Rusland, maar kwam tot een radicale bekering in de Orthodoxe Kerk, door zoiets eenvoudigs als het horen

bidden van het Onze Vader en door wat dát in de diepte van haar ziel losmaakte. De intensiteit van haar berouw, bekering en geloof maakt een protestant jaloers.

Zo’n geloof en geestelijk leven kan dus gewekt en gevoed worden in de Russisch-Orthodoxe Kerk! En dat in de periode van de Sovjets. Is de innerlijke kracht van deze kerk er niet de oorzaak van dat na de periode van het communistische bewind de kerk weer opbloeide?

Accenten

In ons land heeft de Nederlandse protestantse ‘kerkvader’ dr. O. Noordmans zich intensief beziggehouden met de geschiedenis van de kerk, inclusief de oosters-orthodoxe. En juist wat Pasen betreft heeft hij belangrijke opmerkingen gemaakt over de orthodoxe kerken. Hij signaleert dat in de orthodoxie de verlossing meer centraal staat en in de westerse kerken – rooms-katholieke en protestantse – de verzoening. Van hieruit is het te verklaren dat in het Oosten Pasen de meeste aandacht krijgt en in het Westen Goede Vrijdag. Immers, met Pasen staat de verlossing (inclusief die van het lichaam) centraal en met Goede Vrijdag de verzoening van de zonden.

Je mag natuurlijk bij een dergelijk onderscheid geen ogenblik uit het oog verliezen dat verlossing en verzoening alles met elkaar te maken hebben. En nooit mag je je laten verleiden tot een versimpeling door te zeggen dat de oosterse kerk Goede Vrijdag en de verzoening niet zou kennen en dat de westerse kerk van Pasen en de verlossing niet zou weten. Het gaat om accenten. Overigens kunnen deze wél een diep verschil in beleving van het geloof teweeg brengen.

Dichter bij Rome

Noordmans geeft van deze verschillen tussen de oosterse en de westerse kerk ook een analyse en een beoordeling. Deze lopen erop uit dat hij onze protestantse kerken veel dichter bij Rome ziet staan dan bij Constantinopel – symbool voor de oosterse orthodoxie. Hij stelt dat de oosterse kerk dicht bij de Vroege Kerk blijft wanneer zij zich concentreert op de leer van de naturen van Christus en op die van de drie-eenheid. Dan gaat het dus over het wezen van Christus – Wie Hij is – en minder over Zijn werk. De westerse kerk was als zendingskerk gedwongen zich theologisch te bezinnen op een vertolking van het dogma van de Vroege Kerk en zij moest dus ook een leer van de Heilige Geest ontwikkelen. Daarmee komt meer en meer het werk van Christus door de Heilige Geest in zicht. Om het nog eens anders te zeggen: de trinitarische en christologische dogma’s van het Oosten worden in het Westen uitgewerkt tot de dogma’s van zonde en schuld, verzoening en genade.

Noordmans geeft een frappant voorbeeld van een oosterse kerkvader uit de Vroege Kerk, Gregorius van Nazianze, in een uitspraak over de verzoening, die zegt dat men in het leerstuk van de verzoening ‘zonder gevaar kan dwalen’.

Heilige Geest

In de westerse kerk dus meer nadruk op de verzoening dan op de verlossing. Dit heeft tot gevolg een oog hebben voor het werk van de Heilige Geest. Overigens gaat hier een verschil optreden, nu niet tussen de oosterse en de westerse kerk, maar binnen de westerse kerk tussen rooms-katholieken en protestanten. Noordmans constateert dat bij de rooms-katholieken de functie van de Heilige Geest te veel is overgenomen door de kerk.

Terwijl bij de protestanten het Woord en de prediking ervan, als voertuig van de Heilige Geest, de bron van het geloof en het centrum van de eredienst wordt. Het voornaamste deel van de eredienst, zegt Luther, is de prediking van Gods Woord. Een kerk is er alleen waar de Heilige Geest is en de Heilige Geest is er alleen als Christus gepredikt wordt.

Eenheid

Noordmans heeft dus diep nagedacht over de verschillen tussen orthodoxie, rooms-katholicisme en protestantisme. Hij heeft ook diep nagedacht over het wezen van de liturgie in de kerk. Ook van daaruit komt hij tot het grote belang van de prediking van het Woord Gods – min of meer in tegenstelling met de nadruk op de liturgie.

Dat heeft alles te maken met de eenheid van Goede Vrijdag en Pasen. Wie Pasen het grootste feest van de christenheid acht, moet gemaand worden nooit te vergeten dat Goede Vrijdag eraan vooraf ging en tot op de jongste dag present blijft. Onze doop is er het getuigenis van. Wie alleen leeft bij Goede Vrijdag moet ook weten dat het Pasen is geworden. Daarom het volgende citaat van Noordmans: ‘Christus aan het kruis, dat is de verzoening der wereld; Christus’ opstanding uit het graf, dat is de verlossing der wereld. Wie zich ergert aan het ene, doet het ook aan het andere. En wie híer twijfelt, doet het ook ginds. – Bij God is het één werk en één woord.’

J.J. Verhaar

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen