BOEKBESPREKINGEN

Dr. A.A. van Ruler Verzameld Werk deel 3: God, schepping, mens, zonde (door dr. D. van Keulen) Uitg. Boekencentrm, Zoetermeer; 524 blz.; € 59, 90.

De theologie van A.A. van Ruler kan op vele manieren getypeerd worden. De karakteris-

tiek die na lezing van het derde deel van het Verzameld Werk bij mij overblijft, is existentiële theologie. Dit kernwoord verwijst natuurlijk naar het existentialisme als stroming in de naoorlogse cultuur en filosofie in West- Europa. Thema’s als (de ontken-

ning van) het bestaan van God, de visie op de mens en de zin van het leven zijn door het existentialisme opnieuw aan de orde gesteld. Van Ruler reageert hierop, zij het meestal impliciet, door van de zijnsvraag door te stoten naar de Godsvraag, door de vraag naar de zin van ons leven om te buigen naar zin hebben in het leven en door de menselijke zonde niet op te vatten als tragiek, maar als schuld. Het zou mij niet verbazen dat de herhaaldelijk gebezigde uitdrukking dat ons leven ‘een grap van God’ is, tegen de achtergrond van het tragische levensgevoel van nihilisme en existentialisme gelezen moet worden, al ben ik daar nergens bewijs voor tegengekomen.

De typering existentiële theologie gaat echter verder dan een reactie op een geestesstroming. Van Rulers theologie is zelf existentieel. Ze heeft zeggingskracht. Niet alleen omdat Van Ruler een gepassioneerd theoloog was, die je als lezer meeneemt in de (soms duizelingwekkende) gang van zijn betoog, maar vooral ook omdat je bij Van Ruler merkt dat theologie voor hem een levende werkelijkheid is. Beter gezegd: God is realiteit. God, schepping, mens, zonde zijn geen dogmatische thema’s zonder meer.

Het gaat hier om de grondvormen van het menselijk bestaan, waar God de schepper van is. Hierin zit de blijvende actualiteit van Van Rulers theologie, ook als het communisme en het existentialisme in ideologisch opzicht allang achterhaald zijn. Zou het geheim van zijn theologie de omgang met God zijn, zo heb ik me al lezend afgevraagd. En zit daar het probleem niet van veel hedendaagse theologie, dat het wel over God gaat, maar niet om God (en: vanuit God)? Hebben wij het vandaag teveel over God en staan we daarom vaak zo machteloos tegenover de cultuur van onze tijd? Terwijl Van Ruler er, vanuit zijn christelijke overtuiging, voortdurend mee in gesprek was! Wat dat betreft kunnen we ook vandaag bij Van Ruler in de leer gaan. Zo zou het fundamentele opstel over De aard van onze kennis van God kunnen dienen als een weerlegging van de atheïstische ‘theologie’ van ds. K. Hendrikse.

Existentiële theologie houdt ook in dat ons menselijke bestaan er toe doet. Daarbij hoeven we volgens Van Ruler niet te zoeken naar de zin van het leven, maar we mogen zin hebben in het leven. Hoewel hij erkent dat ons leven in het heden in het teken van de zonde staat, hamert hij er voortdurend op dat ons ‘zijn’ fundamenteler is dan ons ‘zondaar zijn’. De zonde is erbij gekomen. Als een scheppingsdaad van de mens, aldus Van Ruler. Omdat de zonde er alleen bijgekomen is, kan ze ook worden weggedaan. Zonde is geen lot, maar schuld. Verlossing betekent daarom geen verlossing uit deze wereld, maar de redding van de wereld. De nieuwe hemel en de nieuwe aarde zijn geen nieuwe schepping (nova creatio), maar herschepping (recreatio). Dat ons aardse leven ertoe doet, blijkt uit de gerichtheid op de voleinding (eschaton), waarbij onze aardse geschiedenis niet waardeloos is. Men leze hiervoor een van Van Rulers laatste artikelen: Verticaal en horizontaal. Dit aardse leven doet ertoe, omdat het in eeuwigheidslicht staat. Van Rulers gedachte dat de eeuwigheid het accent is op de tijd, is heilzaam voor veel vluchtig leven vandaag.

Er zou natuurlijk veel meer te zeggen zijn over deze bundel; zo is het artikel God en de chaos boeiend, maar blijft de lezer met de moeilijke vraag zitten of God dan toch de schepper van het kwaad, en daarmee: de auteur van de zonde is. Hoewel Van Ruler ‘chaos’ en ‘zonde’ niet synoniem acht, is moeilijk in te zien hoe hij deze consequentie kan ontgaan. We hoeven echter niet iedere reuzenzwaai aan de rekstok mee te kunnen maken, om toch van Van Rulers theologie te kunnen leren en vooral: te genieten. Met een knipoog naar zijn eigen beeldspraak: het lezen ervan is een feest.

Evenals de vorige delen is ook dit deel door nauwgezette annotatie van dr. Van Keulen toegankelijk gemaakt. We danken hem daarvoor en zien uit naar het volgende deel.

A.J. Kunz, Katwijk aan Zee

Marcel Poorthuis en Theo Salemink Lotus in de Lage Landen. Uitg. Parthenon, Almere; 384 blz.; € 29, 90.

Het boeddhisme is in Nederland momenteel aanwezig op een manier waarop zijn religieuze karakter er minder toe doet, evenals de overeenkomsten en verschillen met het christendom. Wie nadenkt over zelfontplooiing, management en succesvol ondernemen, kan in onze post-christelijke samenleving bij Boeddha uitkomen. Voor velen geldt dan ‘Boeddha en Jezus als broeders’, aldus een van de laatste zinnen in Lotus in de Lage Landen. Deze bundel beschrijft eerst de geschiedenis van het boeddhisme in Nederland en daarna de beeldvorming van 1840 tot heden.

De auteurs, als theoloog en historicus werkzaam aan de Universiteit van Tilburg, voorzien met deze mentaliteitsgeschiedenis in een leemte, omdat de plaats van het boeddhisme in Nederland niet eerder beschreven is. Uitvoerig verwoorden ze hoe rond 1900 kunstenaars als Frederik van Eeden en Piet Mondriaan het oosterse denken aanvaardden. De voedingsbodem ervoor is niet altijd vrijzinnig protestantisme, ook oriëntatie op middeleeuwse katholieke mystiek kan brengen tot het inwisselen van een als kil ervaren westerse levenshouding voor een meditatieve attitude.

Als de auteurs de protestants-theologische polemiek tegen het mysticisme behandelen, komen we ds. Louis Bähler tegen, wiens omarmen van boeddhistische denkbeelden aanleiding werd tot de oprichting van de Gereformeerde Bond. Bij passages als deze blijkt waar de auteurs zelf in levensbeschouwelijk oogpunt staan. Ze nemen het Woord

vooraf uit een brochure van ds. Bähler integraal over, omdat ‘enkele van de aantijgingen vandaag de dag onverkort worden herhaald in kringen van de Gereformeerde Bond’ (p.169). Dezelfde afkeurende woorden – op p. 316 wordt

in dit verband gesproken over ‘een bekrompen visie op religieuze identiteit’ – vinden we ook in de weergave van het boek Liefde tot de leegte van de onlangs overleden Pieter van Kampen, wiens argumenten selectief en ‘ronduit naïef’ genoemd worden, terwijl de auteurs op deze pagina (279) zelf een merkwaardige uitleg van Lukas 14:1 geven.

Wie inzicht wil krijgen in de academische studie van het boeddhisme in Nederland (onder andere de religiekritiek van Kuyper, Schilder, Bavinck, Kraemer, Verkuyl e.a.), in de oorzaken van de opkomst van deze religie, in de veranderende bejegening in de theologie, vindt veel in dit boek.

Was het oosterse denken zo’n honderd jaar geleden in artistieke kringen een ‘volstrekt geïdealiseerd alternatief voor het christendom’ en werd de beeldvorming toen door de christelijke context bepaald, de naoorlogse secularisatie betekent dat wetenschappers nu concluderen dat ‘het boeddhisme voor de hand lag, toen de westerling op zoek ging naar andere zingeving dan het christendom’. Door het boeddhisme geïnspireerde therapeuten zijn nu voor veel Nederlanders gids in zingeving. Die aangrijpende ontwikkeling tekent dit boek ook.

P.J. Vergunst

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen