238 vrienden en toch alleen

W at met stille eenzaamheid wordt bedoeld, is eenvoudig te begrijpen: verborgen eenzaamheid. Voor het oog heb je 238 vrienden, maar intussen ben je eenzaam.

Het is te gemakkelijk om meteen met een beschuldigende vinger naar internet en moderne media te wijzen. Dat gebeurde, dat gebeurt nog. Toen het wereldwijde web nog in de kinderschoenen stond, was voor sommigen de conclusie al duidelijk: internet leidt ertoe dat mensen vereenzamen, individualiseren.

Hond op internet

In deze ‘puberjaren’ van internet (1993) verscheen er een striptekening in The New Yorker met twee honden achter een computer. De ene hond zegt tegen de andere: ‘Op internet ziet niemand dat je een hond bent…’ Het plaatje hekelt het gemak waarmee je via internet de werkelijkheid kunt ontvluchten. Mensen die een verband veronderstellen tussen internet en eenzaamheid hebben daar wel goede papieren voor. Een uitgebreide en langdurige studie van de Amerikaanse Carnegie Mellon University, de HomeNet-studie, toonde al in 1998 aan dat mensen die een paar uur per week on line zijn (dat was in die tijd al heel wat…) zich vaker eenzaam en depressief voelen. The New York Times plaatste als kop bij een artikel hierover: ‘Sad, lonely world discovered in cyberspace’. Herhaling van het onderzoek (2003) bevestigde de conclusies.

Omslag door Web 2.0

Maar toch, zoals zo vaak: de werkelijkheid is een stuk ingewikkelder. Want het web is niet meer wat het geweest is. Juist de ontwikkeling van de laatste jaren, vaak aangeduid als Web 2.0, heeft voor een omslag gezorgd. Internet is niet langer de ‘showroom’ van gevestigde bedrijven en overheidsinstellingen, maar een ‘ontmoetingsplaats’ waar Jan en alleman zijn zegje doet in de vorm van reacties, weblogs, foto’s, muziek of video’s. In de hele geschiedenis van deze wereld is er nog nooit zo veel én zo intensief gecommuniceerd als vandaag. En morgen zal het weer meer zijn. Vriendennetwerken schieten als paddenstoelen uit de grond. Niet zonder reden wordt Web 2.0 omschreven als Social Web. Als er ooit een tijd was waarin je niet eenzaam hoeft te zijn, is het anno 2010.

Facebook

Dat blijkt bijvoorbeeld uit de onstuimige groei van de profielsite Facebook, de ‘grote broer’ van Hyves. Facebook is pas ontstaan in 2004, maar telt nu ruim 400 miljoen leden, veertig keer meer dan Hyves. Een jaar geleden, begin 2009, waren dat er nog minder dan 200 miljoen.

De communicatie binnen deze sociale netwerken is ook veel breder dan alleen een sms’je of e- mail. De facebookers plaatsen dagelijks 100 miljoen nieuwe foto’s – in gedrukte vorm is dat een stapel van 30 kilometer hoog, elke dag opnieuw. Ook de omvang van een andere Web 2.0-site, YouTube, is nauwelijks meetbaar. Dagelijks bekijken mensen vanuit de hele wereld meer dan één miljard video’s via YouTube. Elke minuut komt er meer dan 20 uur nieuw videomateriaal bij. Daar zitten politieke redevoeringen, preken en popconcerten tussen, maar ook heel veel zelf in elkaar geknutselde video’s. De opkomst van mobieltjes en iPhones waarmee video’s met één druk op de knop op You- Tube staan, stimuleert die trend. De afdelingen muziek, humor en amusement zijn bijzonder populair.

Lynchpartij

Deze ontwikkeling mag, gezien de effecten ervan, gerust een digitale revolutie genoemd worden. De gevolgen van die verschuiving zijn niet eenvoudig in kaart te brengen. Ze zijn in ieder geval niet uitsluitend negatief. Dat de wereld een dorp geworden is, betekent ook dat verre vrienden nu dichtbij zijn, dat er meer oog is voor de verre naaste en dat er meer mogelijkheden zijn voor zending en ontwikkelingswerk. Die contacten waren vroeger beperkt doordat ze alleen eenzijdig verliepen, via massamedia als krant, radio en tv. Internet maakt de communicatie tweezijdig en dat geeft er duidelijke meerwaarde aan.

Maar er is ook een belangrijke schaduwzijde aan Web 2.0. Dit nieuwe gebruik van internet beperkt zich niet tot het delen van persoonlijke informatie, muziek, foto’s en video’s. Mensen wisselen ook meningen uit. Bij een test van een digitaal fototoestel kan dat zeker nuttig zijn. Maar onder een nieuwsbericht van een van moord verdachte politieagent, vergezeld van zijn Hyvesfoto’s, leidt de stroom aan reacties onmiddellijk tot een publieke virtuele lynchpartij. De lage drempel bij digitale communicatie, samen met de mogelijkheid om anoniem te blijven, maakt de weg vrij voor het spuien van onderbuikgevoelens.

De serie ‘Leven met God in tijd van welvaart’ is te vinden op www.gereformeerdebond.nl.

Zo zijn er nog meer eigenschappen van Web 2.0 die nogal eens nadelige gevolgen hebben. De traditionele gezagsverhouding verdwijnt: ouders, leerkrachten, bewindslieden of ambtsdragers staan op hetzelfde of een lager niveau dan jongeren. Die ontlenen hun positie en status juist aan technische vaardigheden, het aantal vrienden of het aantal reacties.

Uiterlijk

Web 2.0 maakt het ook mogelijkheid om snel medestanders te vinden voor afwijkende meningen. Iedere ketter heeft er zijn letter, er is altijd een groep medestanders te vinden voor een dwaalleer. Op de tientallen discussiepleinen houdt niemand toezicht, zodat er allerlei wind van leer rondwaait. Nieuwsberichten raken, dankzij de Web 2.0-toepassing Twitter, in hoog tempo wereldwijd bekend. Maar die snelheid gaat regelmatig ten koste van de zorgvuldigheid. Veel berichten zijn vluchtig, niet gecontroleerd, vermengd met de mening van de auteur en gespeend van achtergrondinformatie, analyse en diepgang.

Nieuwe media leiden ook tot een grote nadruk op het uiterlijk, op de vormgeving en lay-out. Dat versterkt de beeldcultuur die al bekend was van tv: een cultuur waarbij beelden een overheersende en dwingende invloed hebben. Het gevaar hiervan wordt onderschat: de stortvloed aan (bewegende) beelden leidt tot het teloorgaan van de woordcultuur en het vermogen om zich gedurende langere tijd te concentreren op lezen (boek) of luisteren (preek).

Eenzaamheid

Een keerzijde van Web 2.0 die weinig benoemd is, is die van de eenzaamheid. Bij communicatie onderscheiden we vanouds diverse ‘sferen’: het gezin, andere familieleden, de gemeente, school of werk, buren, dorps- of stadsgenoten. Nieuwe media bieden nieuwe mogelijkheden, omdat afstand geen rol meer speelt en tijd vaak ook niet. Daardoor verschuift de aandacht die mensen aan de verschillende groepen besteden. Er ontstaat een nieuwe kring van contacten, waarbij de communicatie grotendeels of uitsluitend digitaal verloopt. Niet zelden krijgen verre vrienden daardoor meer aandacht, ten koste van de directe omgeving, gezin, buren of gemeente. Ook de aard van de communicatie verandert: van duurzaam naar kort en vluchtig, van intensief en diep naar snel en oppervlakkig.

Uit de bovengenoemde HomeNetstudie bleek al dat mensen die veel internetten hun gewone, fysieke contacten vaak inwisselen voor virtuele vrienden. Uiteindelijk wordt hun echte vriendenkring daardoor kleiner, vooral bij introverte personen.

Een studie aan de Radboud Universiteit (2008) bevestigde deze resultaten. Jongeren zitten gemiddeld 2, 8 uur per dag aan de computer, waarvan 2, 3 uur op MSN. Hoewel je het tegendeel verwacht, blijkt dat jongeren die langer achter MSN zitten zich eenzamer voelen. En ook het omgekeerde geldt: jongeren die zich eenzaam voelen gaan langer MSN’en, terwijl dat hun eenzaamheid niet oplost. Er zijn veel contacten maar kennelijk is er weinig écht contact. Een bekende risicogroep vormen de vmbo-meisjes: één op de vijf valt in de categorie ‘eenzame internetter’. Ook jongeren uit autoritaire gezinnen zitten in de gevarenzone. Uit de studie blijkt dat intensief internetgebruik niet alleen kan samengaan met, maar ook kan leiden tot eenzaamheid. Kennelijk is het Social Web niet zo sociaal als de naam doet vermoeden.

Herkennen

Het spreekt voor zich dat christenen zich dat moeten aantrekken. De Bijbel spreekt voortdurend over de plicht tot gemeenschap. In de gelijkenis in Mattheüs 25 beschuldigt Jezus degenen die Hem en Zijn volgelingen niet hebben geherbergd of bezocht. Het bestrijden van eenzaamheid is navolging van Christus.

Daarom is het van belang die eenzaamheid te herkennen. Iemand kan kennelijk veel contacten hebben maar toch eenzaam zijn. Je kunt je op een receptie met honderden mensen ontzettend verloren voelen. Eenzaamheid is vooral: het ontbreken van emotionele aansluiting, het je verhaal niet kwijt kunnen. Ambtsdragers onderkennen dat alleen als ze diep doorvragen, echte belangstelling tonen en zich zelf ook openstellen voor de ander. En het paradoxale is: zelfs nieuwe media kunnen een middel zijn om die eenzaamheid te doorbreken.

S.M. de Bruijn

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen