Martelaarsboek naast Bijbel

E en generatie terug wisten jongeren soms nog wel de naam van Adriaan van Haemstede en een heel enkele keer kwam de naam van Tieleman van Braght boven tafel, al naar gelang het martelaarsboek dat de ouders in huis hadden. Vandaag zijn de martelaarsboeken totaal in onbruik geraakt, ook in kerkelijke kringen. Waarom? Missen we er iets aan?

Twee Nederlandse boeken

In de zestiende eeuw verschijnen in West-Europa, waar de Reformatie vaste voet aan grond gekregen heeft, diverse martelaarsboeken. Ze doen nauwkeurig verslag van de verhoren, het lijden en de dood van met name de protestantse martelaars. In het Nederlands komt in die tijd een tweetal martelaarsboeken uit. De oudste is geschreven door Adriaan van Haemstede en is meer in de lijn van de Reformatie van Luther en Calvijn. Het tweede is van de hand van Tieleman van Braght en heeft een meer doopsgezind karakter. In deze martelaarsboeken worden dan ook niet dezelfde personen beschreven. Beide beginnen met de martelaren van de vroegchristelijke kerk. Adriaan van Haemstede brengt vervolgens vooral het leven en sterven van reformatorische martelaren naar voren. Hij schrijft wel over enkele martelaren van de middel-eeuwse sekte der katharen, maar zwijgt over doopsgezinde martelaren. Tieleman van Braght schrijft juist vooral over doopsgezinde martelaren. Als reactie verschijnen later ook rooms-katholieke martelaarsboeken.

Nog te verkrijgen

Nam tot in de jaren 1950 en ’60 in menig protestants gezin het martelaarsboek, naast de Statenbijbel, een belangrijke plaats in, vandaag kennen we dit eigenlijk niet meer. Dat heeft niet te maken met de prijs van dit soort boeken. Vroeger was zo’n boek een grotere aanslag op het inkomen dan nu.

Evenmin kan de reden zijn dat er moeilijk aan martelaarsboeken te komen is. Antiquarisch is een exemplaar van Adriaan van Haemstede nog met gemak te verkrijgen, zeker in een herdruk uit de negentiende eeuw. En wat het martelaarsboek van Tieleman van Braght betreft, daarvan gaf de doopsgezinde gemeente te Haarlem nog in 1984 een prachtige tweedelige fotografische herdruk uit.

Historisch besef

Ik meen daarom dat de reden voor de onbekendheid van deze boeken in onze tijd een andere is. We leven in een tijd waarin we te maken hebben met een gebrek aan historisch besef. Je komt dat op allerlei gebied tegen. Mensen weten weinig meer van de wortels van ons bestaan als land en volk en hebben daar ook geen belang bij. Dat geldt helaas ook in de kerk en met betrekking tot de kerk. Het heden en de toekomst, daar gaat het over. Vergeten wordt dat heden en toekomst nooit los te denken zijn van het verleden.

Lauwe kerk

Een kerk die geen besef heeft van het verleden en van zijn wortels, dreigt een kerk te worden die sterft. Als het gedenken van wat in het verleden plaatsvond – en waar onze voorouders zelfs hun leven

voor gaven – verdwijnt, en bovenal als verdwijnt wat de Heere wilde doen in en door ons voorgeslacht, dan raken we ook de verbinding met Gods Woord kwijt. Daarin vinden we immers zo vaak het gedenken van Gods daden in het verleden.

Dan krijgen we – en het is mede oorzaak en gevolg van het niet meer lezen van de martelaarsboeken – een kerk die ver af raakt van het besef dat de kerk des Heeren in deze wereld geen triomferende maar een strijdende kerk is. Er ontstaat lauwheid. We voelen ons helemaal niet meer verbonden met die kerk van het verleden als slachtschapen van Christus (Rom.8:36) en beseffen niet dat dit behoort tot het wezen van de kerk des Heeren op aarde.

We zijn dan ook niet meer op onze hoede om te zien wat Van Haemstede schrijft: ‘Alzo is altijd geweest van het begin der wereld af tot het einde toe, dat de duistere, blinde en onwetende wereld de gelovige kinderen van het licht vervolgd heeft en vervolgen zal.’ We verliezen ook volkomen uit het oog wat Christus zegt: ‘Zalig zijn die vervolgd worden om der gerechtigheid wil, want hunner is het Koninkrijk der hemelen. Zalig zijt gij als u de mensen smaden en vervolgen en liegende alle kwaad tegen u spreken om Mijnentwil. Verblijdt en verheugt u, want uw loon is groot in de hemelen, want alzo hebben zij vervolgd de profeten, die voor u geweest zijn.’ (Matth.5:10-12).

Geen bemoediging

We missen dan de bemoediging die het lezen over het lijden van christenen uit vroeger dagen –hoe zij daar door Gods genade in stonden en hoe de Heere hen er doorheen hielp – ons in onze strijd wil bieden. We missen ook de les die het zware en onmenselijke lijden van die martelaren ons kan leren, om ons lijden om Christus’ wil in ander licht te zien. Of kennen we vandaag misschien geen strijd en lijden?

Verbonden

Wie in het martelaarsboek van Tieleman van Braght de kopergravures van Jan Luyken bekijkt en de geschiedenissen leest, kan beven. Wát een onzegbaar lijden om Christus’ wil. Je staat dan ook anders in deze tijd en voelt je daarom meer verbonden met de lijdende kerk van nu, waarvan we kunnen lezen in de boeken over het lijden van christenen in landen als Noord-Korea en Eritrea. Al lezende in de martelaarsboeken verwonder je je ook. Wát een oprechtheid en ongeveinsdheid bij deze lijdende en stervende christenen. Wat een trouw ook. En bovenal wat een genade van God.

De God van deze martelaars leeft nog en zal te hulp komen als we terechtkomen in een tijd waarin we moeten lijden omwille van de Naam des Heeren. Deze tijd kan wel eens dichterbij zijn dan we denken. De martelaarsboeken willen helpen daaraan te denken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen