Wezenlijke vragen rond Bijbel

D r. Van den Belt promoveerde in 2006 op de zogeheten autopistie van de Heilige Schrift in de gereformeerde theologie: de van zichzelf overtuigende kracht van de Bijbel. Elk theologisch proefschrift mag worden gezien als een studieus geschenk aan kerk en theologie, dat geldt ook voor deze dissertatie.

Het onderwerp vraagt intussen om verdere doordenking. Alleen heeft zo’n proefschrift vaak een beperkt lezerspubliek. Het is daarom goed dat dit deel in de Artiosreeks een toegankelijke samenvatting is van dr. Van den Belts dissertatie. Betrouwbaar getuigenis trekt bovendien ook lijnen naar vandaag.

Honderd bladzijden

In het Woord vooraf schetst dr. Van den Belt kort de kernpunten rondom de autoriteit van Gods Woord. Het gaat om dogmatiek, maar dan niet als een soort wiskunde. Er is namelijk een ‘spanningsvolle relatie’ met de tijd en de cultuur. Ook is er de vraag naar de zekerheid van het geloof. Dit laatste betreft niet alleen de persoonlijke heilsvraag, maar ook de bredere kwestie van de waarheid en betrouwbaarheid van het christelijk geloof in een postmoderne tijd. Ik citeer: ‘De beoefening van de theologie is nooit een tijdloze bezigheid, maar altijd betrokken op de actuele vragen. (…) Toch is daarmee de inhoud van de theologie niet relatief, want elke keer weer mag een theoloog met alle vragen terugkeren naar het vaste fundament van het Woord van God, vervat in de Heilige Schrift.’ De auteur belooft een dogmenhistorische vlucht van bijna vier eeuwen alsook actualisering van het één en ander geactualiseerd naar deze tijd. Wie deze zaken, aangekondigd in het Woord vooraf, tot zich laat inwerken, vraagt zich af hoe de schrijver dat in honderd bladzijden verwerken kan. Spannend is het zeker.

Door God doorademd

Hoofdstuk 1 heeft als titel ‘De Bijbel in de Bijbel en de belijdenis’. Dr. Van den Belt beschrijft aan de hand van bijbelse voorbeelden hoe de heilige Schriften in zichzelf (ob-

jectief ) gezag hebben, want ‘door God doorademd’. Dat sluit echter de menselijke factor in de ontstaansgeschiedenis niet uit. ‘Gods Geest, die de eerste auteurs heeft geïnspireerd, heeft ook

gewaakt over de overlevering en de redactiegeschiedenis van de Schrift.’

Waaruit blijkt het gezag van de Schrift? Het gaat dan niet alleen om de objectieve waarheidsclaim, maar ook om de – door Gods Geest geleide – subjectieve erkenning en ervaring daarvan. ‘De Heilige Geest geeft het getuigenis in onze harten, dat zij van God zijn’ (NGB). Schrift en belijdenis kennen de heen en weer gaande beweging tussen deze objectiviteit en subjectiviteit, waarin de autopistie een cruciale rol heeft. Toch ‘blijft het gezag van de Schrift een geheim, een wonder’.

Calvijn

De hoofdstukken 2 tot en met 5 zijn vooral dogmenhistorisch van aard. Het Woord vooraf maakt duidelijk dat deze samenvattingen van dr. Van den Belts proefschrift mede van de hand van Gerrie van Hattem-de Leeuw zijn.

Hoofdstuk 2 handelt over de Schriftvisie van Calvijn. We volgen de reformator in de opeenvolgende uitgaven van zijn Institutie als het gaat om de vragen rondom het Schriftgezag. In de laatste versie van zijn hoofdwerk (1559) introduceert Calvijn het Griekse begrip autopistos ‘om het eigensoortig gezag van de Schrift tot uitdrukking te brengen’. Samenvattend stelt dr. Van den Belt over Calvijn: ‘De Schrift zelf blijft de enige basis voor

het geloof. Daarin vinden de gelovigen houvast en rust. Er is geen extern gezag waar de Schrift op rust. Noch het gezag van de kerk, noch rationele argumenten maken de Schrift betrouwbaar.

Voor de gelovigen heeft de Schrift haar gezag van zichzelf.’

In de gereformeerde orthodoxie verandert de visie op de autopistie van de Schrift echter. Met deze theologische stroming bedoelen we de wetenschappelijke theologie zoals die aan de universiteiten vanaf de zestiende eeuw in het protestantse West-Europa bedreven werd. Voor Calvijn was autopistie vooral de ervaring van de gelovige dat de Schrift van zichzelf getuigt, gewerkt door de Heilige Geest. Voor de scholastiek redenerende theologen werd de autopistie steeds meer een logisch noodzakelijk uitgangs-

punt voor heel de theologie, waarbij steeds meer de rationele argumenten zouden pleiten voor het zelfovertuigend karakter van de Schrift. Hier zien we het spanningsveld tussen de objectieve (en dus rationeel beargumenteerbare) en subjectieve (gelovig aanvaarde en ervaren) zijde van het geestelijk gezag van de Bijbel.

Subjectief, objectief

In de hoofdstukken 4 en 5 wordt dit verder aangescherpt. We zij dan inmiddels door de Verlichting gegaan en in de theologie is de historisch-kritische bijbelwetenschap opgekomen, waardoor het gezag van de Schrift onder druk komt te staan. Dit vraagt om nieuwe doordenking in het moderne tijdperk. Dr. Van den Belt staat stil bij de negentiende-eeuwse theologen B.B. Warfield en H. Bavinck. Hoe gaan zij met de subjectieve en objectieve zijde van het Schriftgezag om? De Amerikaan Warfield neigt naar de objectieve kant: volgens hem is de waarheid van de Schrift – mede door gebruik van de kritische wetenschappen – rationeel te bewijzen. Warfield wil vooral subjectieve elementen omzeilen.

Herman Bavinck is een andere weg gegaan. Hij ‘benadrukt het getuigenis van de Geest als de subjectieve tegenhanger van Gods openbaring in de Schrift’ – hoewel ook hij tegelijk de ‘objectiviteit van het gezag van de Bijbel wil handhaven’. ‘De diepste basis voor het geloof ligt objectief in de autopistie van de Schrift en subjectief in het getuigenis van de Geest’. Toch neigt Bavinck ernaar om zijn uitgangspunt te nemen in het menselijke subject.

Evenwichtskunstenaar

Na dit dogmenhistorisch overzicht – het is mijns inziens voor het doel van dit boekje te lang – hebben we nog de vraag tegoed: hoe kunnen we in een postmoderne tijd – waarin alles gerelativeerd wordt en de mens superautonoom is geworden – nog spreken over het geestelijk gezag van de Bijbel? We zijn in het laatste hoofdstuk gekomen, het hart van dit boek. Dr. Van den Belt: ‘De verabsolutering van het relativisme is een bedreiging voor het christelijk geloof.’ De waarheidsclaim ‘roept meer dan ooit aversie op’.

Toch ziet dr. Van den Belt in de hedendaagse roep om authenticiteit juist ook een opening voor de autopistie van de Schrift. ‘De gedachte dat we de Schrift niet geloven op gezag van de kerk of vanwege rationele argumenten, maar uit persoonlijke overtuiging, sluit aan bij het gevoelen dat de waarheid authentiek en persoonlijk moet zijn.’ Dit is dus de subjectieve zijde van het zelfgetuigend geestelijk gezag van de Bijbel.

Alleen, de theologiegeschiedenis heeft geleerd dat deze subjectieve zijde in balans zou moeten worden gebracht met een objectieve zijde. Hoe kan deze verwoord worden in deze tijd? Dr. Van den Belt bespreekt dan eerst de onfeilbaarheid en de inspiratie van de Bijbel. Vervolgens handelt hij over de verhouding van geloof en wetenschap, met name over die van schepping en evolutie. Ten slotte komt het gebruik van bijbelwetenschap en Schriftkritiek ter sprake. Hier schrijft de auteur spannende zaken, wat veel stof tot gesprek kan geven. Hij gaat zijn weg als een evenwichtskunstenaar, waarbij het de vraag is of het hier beoogde lezerspubliek eenzelfde evenwicht kan vinden.

Extra paragraaf

Dan is het boek ineens afgelopen. Mijns inziens had er nog een paragraaf aan toegevoegd moeten worden: hoe kan in deze tijd – met inachtneming van wat is gezegd over inspiratie, natuurwetenschap en bijbelwetenschap – de objectieve zijde van de autopistie verwoord worden naar de postmoderne mens?

Het boekje vraagt van de lezer volle aandacht, omdat veel informatie in weinig bladzijden wordt geboden. Maar wie deze informatie met een aandachtige lees- en leerhouding tot zich neemt, krijgt leiding in de fundamentele vragen ten aanzien van het Geestelijk gezag van de Bijbel, wat juist nu uiterst actueel is.

A. Goedvree

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen