Aanbidding

Christus’ komst en schilderskunst [4, slot]

D e wijzen gaan het huis binnen, niet de stal dus, en zien het Kind en Zijn moeder. Ze vallen op de knieën en aanbidden. Rembrandt heeft de aanbidding op het eerste gezicht uiterst sober weergegeven.

Verreweg de meeste kunstenaars beelden de aanbidding van de wijzen af in prachtige kleuren. Op hun werken zie je een groot aantal indrukwekkende koningen, want sinds de derde eeuw zijn van deze wijzen vorsten gemaakt.

Drie van hen voeren de stoet doorgaans aan. Dit vanwege de geschenken die ze bij zich hebben: goud, wierook en mirre.

Continenten

Deze drie koningen staan voor de vertegenwoordigers van de volken. Men kende in die tijd de drie continenten Europa, Azië en Afrika. Vandaar dat de huidskleur van de drie wijzen verschillend is.

Bovendien geven veel schilders de drie koningen in verschillende leeftijden weer. De oudste, geschilderd met een kaal hoofd of grijze baard, is meestal blank en komt dus uit Europa. De koning van middelbare leeftijd heeft een rode of zwarte baard, is enigszins getint en stamt uit Azië. De derde en jongste koning heeft geen baard, is donker van huid en komt uit Afrika. Hij draagt de mirre, het teken van het lijden.

Bovendien worden de koningen dikwijls geplaatst in een indruk-wekkend landschap. Tevens staan Jozef en Maria op de meeste afbeeldingen in rijke kleding gehuld, terwijl het kind door het verhevene van Zijn gestalte alle trekken draagt van de hoge God. Geen wonder dat je daarvoor op de knieën gaat. Bij Rembrandt is van dat alles geen sprake.

Geen imponerend landschap als achtergrond, maar leegte. Niet een koningin des hemels op een majestueuze gouden troon, maar een vrouw in schamele kleding, met blote voeten, die een voile, een soort rouwsluier, om het hoofd draagt.

Concentratie

Het is alsof zij de weg voor zich ziet die dit kind zal gaan als het eenmaal man geworden zal zijn. Rembrandt tekent geen kind van wie je aan de bijzondere uitstraling kunt zien dat Het God is, maar een nauwelijks of niet gekleed kind dat met veel inspanning van krachten wordt opgetild door zijn moeder en tussen hemel en aarde hangt. Voor Hem knielt één wijze. Dat is concentratie. Alsof de Hollandse meester wil zeggen: zo ziet Gods heerlijkheid eruit.

Het is ons doel om met de kerstdagen te aanbidden. We zingen het in liederen. ‘Komt laten wij aanbidden.’ Wat of wie? Daar bestaat geen onzekerheid over. Die koning. Wie anders? Wel, er zijn alternatieven, op zijn minst één. In hetzelfde verhaal komt ook een andere koning voor en dat is Herodes. Waar wij het kind van Bethlehem aanbidden, voelt koning Herodes zich bespot.

Aanbidding kan zwak lijken en passief. Een weerloze en incidentele actie voor de zondag, zonder verdere gevolgen. Toch is aanbidding uitermate sterk en actief. Het heeft vergaande gevolgen voor het leven van alledag.

Het kind van Bethlehem aanbidden, is opstaan tegen de machten, weerstand bieden aan hun claims. Weerstand bieden aan stemmen van buiten en van binnen die fluisteren dat deze aanbidding dwaasheid is.

Aanbidding is heel anders dan op de knieën gedwongen te worden. De man, die Rembrandt tekende in navolging van Mattheüs’ beschrijving, gaat niet tegen heug en meug op de knieën. Evenmin ziet hij aanbidding als een geweldig offer van hemzelf.

Mensen worden doorgaans op de knieën gedwongen onder druk van veel rumoer en vertoon van buitenaf of uit angst voor machten die hen kunnen maken en breken. Daar is hier echter geen sprake van. Wat is er machtelozer en kwetsbaarder dan een nauwelijks of niet gekleed kind, hangend tussen hemel en aarde? Want wat verdrijft de angst meer dan een stem die zegt: ‘Vrees niet? ’

Overweldigd

Rembrandt tekende heel iets anders bij de man die hij in navolging van het Evangelie tekende. Die man

werd niet overrompeld door machtsvertoon of gedreven door angst, maar hij werd geraakt door iets dat een geweldige indruk op hem maakte en waardoor hij vrijwillig op de knieën viel.

Aanbidden is niet hetzelfde als bidden. Daar kan het gezien de houding van deze man wel op lijken. Bidden is ergens om vragen. Daarbij denk je aan jezelf of aan anderen. Aanbidden is ook niet danken. Want bij danken denk je aan jezelf of anderen.

Aanbidding is een reactie op iets dat je overkomt. Heb je wel eens iets gezien dat zo overweldigend was dat je je daarin volledig opgenomen voelde en waaraan je je geheel verloren gaf ? Heb je wel eens zoiets indrukwekkends gehoord of gezien waardoor je, zoals dat heet, het partnerbewustzijn verloor en er geen tijdsbesef meer was?

Opgenomen worden

De eeuwigheid daalde in de tijd. Welnu, dat tekent Rembrandt. Aanbidding van het kind van Bethlehem is volledig door Hem in beslag genomen te worden. Aanbidden kunnen wij niet uit onszelf. Om te aanbidden, moet je opgenomen worden in iets dat je jezelf doet vergeten.

Het kind van Bethlehem, de koning der Joden, aanbidden, kan alleen, wanneer Hij zich aan je bekend maakt en Zijn heerlijkheid aan je openbaart. En dat is de heerlijkheid van het kruis, de glorie van de tussen hemel en aarde gehangene, bij wie Maria als Mater Dolorosa, de lijdende, rouwende moeder staat.

Aanbidden is dat Jezus in die gestalte van de gekruisigde, zoveel gewicht voor je krijgt, dat al het andere veel minder zwaar weegt of zelfs niets meer weegt. Aanbidding betekent dan ook jezelf loslaten en dat kunnen omdat je je opgenomen en geborgen weet in de ontferming en genade van God. Dan kun je je goud loslaten, dan heb je geen bewieroking meer nodig en leg je het verdriet aan Zijn voeten.

Bespotten

Soms ben ik bang dat de protestantse traditie te intellectueel geworden is. Geloven lijkt dan vooral boven de wenkbrauwen te zitten. Het is van alles en nog wat beredeneren en weten. Ik vind het zorglijk dat geloven iets baatzuchtigs dreigt te krijgen. Geloven doe ik om geholpen te worden, een goed gevoel te hebben. Aanbidding is iets heel anders. Het is niet redeneren. Het is jezelf vergeten.

Waar we met Kerst gekomen zijn om het Kind van Bethlehem te aanbidden en alle gewicht te geven, leidt dat onvermijdelijk tot bespotting van de machten. De machten laten dan wel merken dit niet zonder meer te aanvaarden.

Bij bespotten moet je niet denken aan het op een lawaaierige en lacherige manier iemand kleineren. Daar lees ik bij deze wijzen niets van. Wat ze doen is Herodes aristocratisch negeren. Door de droom geholpen zien ze in wat voor een macht Herodes werkelijk is.

D.M. van de Linde

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen