Last van de Verlichting

Als kerk mogen we niet uit het oog verliezen dat ons beeld van de kerk in de Middeleeuwen voor een belangrijk deel bepaald is door de Verlichting. Descartes, Voltaire, Kant en andere denkers van de Verlichting zagen hun eigen tijd als de doorbraak van een geheel nieuwe periode in de geschiedenis. De rede kreeg het voor het zeggen en was leidraad voor het hele leven, ook in zaken van het geloof. Alles wat met geloof en kerk te maken had werd als ‘middeleeuws’ bestempeld. Hoe donkerder de Middeleeuwen konden worden afgeschilderd hoe beter het was. Theologen hebben zich door deze beeldvorming op sleeptouw laten nemen, meer dan nodig en gerechtvaardigd was. Te vaak zien ze de Verlichting als een ijkpunt, dat bepalend is voor kerk en samenleving, voor bijbelonderzoek en voor de visie op de geschiedenis. Daardoor is er weinig of helemaal geen oog voor het feit dat de Holocaust pas mogelijk geworden is in onze moderne tijd.

Buiten schot
De Joodse socioloog Zygmunt Bauman schrijft dat als je aan de deskundigen vraagt hoe de Holocaust mogelijk was, je aangrijpende verhalen krijgt te horen over de ziekelijke persoonlijkheid van Hitler, over de volgzame en gedweeë houding van zijn beulen en over de corrupte invloed die zijn ideeën op het volk hadden. Ook zou een herhaling voorkomen kunnen worden als we doordrongen blijven van de beestachtigheden van de nazi’s. In deze benadering worden de oorzaken van de Holocaust gelokaliseerd op een bepaalde plaats, namelijk Duitsland, en beperkt tot een bepaalde korte periode, namelijk het nazibewind. Daartegenover stelt Bauman dat de Holocaust een typisch modern fenomeen is, dat buiten de context van de hedendaagse cultuur en technische ontwikkeling niet begrepen kan worden. Vorige week schreef ik over de – terechte – beschuldigingen aan het adres van de kerk. Maar het is eveneens van belang dat we de oorzaken van de Holocaust niet uitsluitend terugvoeren en beperken tot de naziperiode. Doen we dat wel, dan blijft de moderne tijd van voor en na de naziperiode buiten schot. De Verlichting blijft dan buiten beschouwing, alsof die niets van doen zou hebben met antisemitische propaganda. Gemeten aan het vooruitgangsschema van verlichte denkers kwamen de Joden hopeloos achterop. De christelijke kerk heeft haar aandeel in het ontstaan van anti- Joods sentiment en in allerlei gruwelijke uitbarstingen van geweld. Maar het is ook waar dat de moderne tijd, die zich aandiende als Verlichting, met oude en met nieuwe argumenten het antisemitisme heeft versterkt. Met alle desastreuze gevolgen van dien.

Tussen wal en schip
In de moderne tijd had de oude beschuldiging waar de Joden de eeuwen door mee te maken hadden – de moord op Christus – aan overtuigingskracht ingeboet. Een moderne liberale samenleving die tolerant wil zijn, kan met zo’n beschuldiging niet uit de voeten. Daarom zou je verwachten dat de moderne tijd, waarin oude vooroordelen verdwenen, een veelbelovende tijd voor de Joden zou inluiden. In zekere zin was dat ook zo. De Joden kregen de mogelijkheid om zich te emanciperen. Toch stak het antisemitisme weer de kop op. Eén van de redenen waarom het antisemitisme zich in een nieuwe vorm manifesteerde, was het nationalisme. Het nationalisme is een modern verschijnsel. Zodra deze ideologie het moderne Europa vorm begon te geven, kwamen de Joden in een moeilijk parket te verkeren. Vaderlandsliefde werd opeens een belangrijk begrip. Het vaderland werd zelfs verafgood. De Joden kwamen wat dat betreft tussen wal en schip terecht. Ze woonden gedurende vele eeuwen als vreemdeling in vreemde landen. Nu werd van hen verwacht en geeist dat zij betrouwbare vaderlanders zouden zijn. Omdat de Joden, ondanks hun verlangen om zich te aan te passen, toch als vreemdelingen beschouwd werden, golden zij als onbetrouwbaar. Ze heetten een staat in de staat te zijn. Dat is een verwijt, een verdachtmaking, met grote gevolgen. De Joden werden uiteindelijk beschouwd als de vijand in eigen land, een vijfde colonne, een vijand die de ‘goede vaderlanders’ in rug zou kunnen aanvallen.

Getto
In de middeleeuwse samenleving was het anders-zijn van mensen in geringere mate een probleem. Als mensen zich hielden aan de plaats die hen toegewezen was, ontstonden er meestal geen moeilijkheden. De Joden woonden in getto’s. Dat woord heeft in onze oren een nare klank. Toch had het leven in getto’s voor de Joden een belangrijk voordeel, omdat ze een hechte gemeenschap wilden vormen en ook omdat ze zelfvoorzienend moesten zijn wat betreft de zorg voor ouderen, zieken en weduwen. Bovendien zorgde het getto voor een bepaalde mate van veiligheid. In de moderne tijd veranderde het leven van de Joden radicaal. Ze verlieten de getto’s en woonden steeds meer tussen de andere burgers. Ze gingen studeren en oefenden alle mogelijke beroepen uit. De grens tussen Jood en niet-Jood vervaagde. Nu ligt juist daar een belangrijke oorzaak voor het ontstaan van het moderne antisemitisme. Want de Jood was er nog steeds, maar hij was nu bijna onzichtbaar: een geassimileerde Jood is een onzichtbare Jood.

Ras
Wat daarna gebeurde was dat men nieuwe grenzen wilde aanbrengen om grip te kunnen houden op de Joden. Als de Jood niet meer aan te spreken is op zijn geloof of overtuiging, hoe moest je hem dan herkennen en stigmatiseren? In de moderne tijd was dat het ras. Niet voor niets ontstaat in de moderne tijd het woord antisemitisme. Het gaat niet meer om het geloof, maar om het ras; tegenover het Arische ras staat het Semitische ras. Deze ontwikkeling had grote gevolgen. Eén van die gevolgen was dat de Jood zich nooit kan veranderen. In de zogenaamde duistere Middeleeuwen was het altijd nog mogelijk dat hij zich zou bekeren, maar in de moderne tijd werd die weg afgesloten. De Jood kan zich nog steeds bekeren, maar blijft niettemin een Jood. Hij werd vastgepind op zijn genen en genen veranderen niet. Dus hoe hij zich ook aanpaste, emancipeerde, zijn best deed alle Joodse uiterlijkheden af te leggen, de Jood blijft Jood. Aan de ene kant werd zijn aanpassing geëist, aan de andere kant veroorzaakte dat nu juist wantrouwen, want hij werd de onzichtbare vijand. Niet aanpassen was ook gevaarlijk. De Joden die zich niet aanpasten en dus volhardden in de orthodoxe leer en wijze van leven, herkenbaar aan haardracht, kleding en rituelen, werden als obstakels gezien. Zij belemmerden de vooruitgang. Het ergste voor de verlichte mensen van de moderne tijd was het feit dat de Joden vasthielden aan het Oude Testament. Dat was vooral voor de liberale theologie van die tijd een bewijs dat ze nog veel moesten leren. De leuzen van de Verlichting: verdraagzaamheid ten opzichte van andersdenkenden en de gelijkheid van alle mensen bleken maar al te vaak holle frasen te zijn. De praktijk zag er anders uit, veel grimmiger.

Identiteit
In de Middeleeuwen werden de Joden opgeroepen (meestal door bekeerde Joden) zich te bekeren tot het christelijk geloof, in de moderne tijd werd van de Joden verlangd dat zij zich assimileerden. Maar in beide gevallen konden en mochten zij hun identiteit niet behouden. Steeds weer werd hun Jood-zijn bedreigd. Zowel in de Middeleeuwen als in de tijd na de Verlichting.

Niet vrijuit
Hoe schuldig is de kerk? De kerk draagt schuld: de kerk van de Middeleeuwen. De kerk van de Reformatie heeft evenmin schone handen, ik denk aan Luther. Maar de liberale theologie gaat ook niet vrijuit. De liberale theologen konden het orthodoxe jodendom niet anders zien dan als een versteend product uit het verleden. Maar er is meer. De schuld wordt te eenzijdig bij de kerk gelegd en te gemakkelijk legt men een rechtstreeks verband tussen de kerk van de Middeleeuwen en de Holocaust. Er is ook een lijn van de Verlichting naar de Holocaust. In ieder geval heeft de Verlichting met haar seculiere denken de uitroeiing van de Joden niet kunnen tegenhouden. Meer toegespitst: door de ideologieën van nationalisme en racisme werden de Joden steeds meer in het nauw gedreven. Het is de Joden in de moderne tijd niet beter vergaan dan in de tijden daarvoor. Eigenlijk veel slechter. In de Middeleeuwen hadden de Joden nog een bepaalde status, in de twintigste eeuw werd hen alles ontnomen. Zelfs hun Kaïnsteken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen