Vroeger deden we het anders

Jongen, je opa en je vader scheren zich nooit op zondag, maar op zaterdagavond.’ Mijn moeder had de deur van de badkamer opengedaan, keek om het hoekje en liet duidelijk haar afkeur blijken. Nog herinner ik mij het moment dat ik 35 jaar geleden een elektrisch scheerapparaat kreeg en me voor het eerst begon te scheren. Op zondagmorgen stond ik mij als naar gewoonte van de andere dagen van de week te scheren. De traditie die mijn moeder verwoordde, liet aan duidelijkheid niets te wensen over: gedenk de zondagsrust. In gereformeerde gemeenten staat bij het zogenaamde grote en het stille gebed een groot deel van al wat mannelijk is. In christelijke gereformeerde kerken staan de kerkgangers bij het votum en de groet. In hervormde gemeenten zit iedereen behalve bij de zegen aan het einde van de dienst, al zullen er tal van lokale verschillen zijn. Met evangelische gemeenten ben ik minder goed op de hoogte. Ik vermoed dat daar net als in christelijke gemeenten in het buitenland er een grote verscheidenheid is van zitten, knielen, staan, handen vouwen en opheffen, zwijgen en spreken.

Glaasje jenever
Het kost geen moeite een hele lange lijst te maken van tal van kerkelijke tradities. Met traditie wordt bedoeld het overleveren van (meestal ongeschreven) gebruiken en gewoonten van de ene op de andere generatie. Tradities zijn onze verbinding met onze voorouders en met onze geschiedenis. We weten waar we vandaan komen en misschien begrijpen we daarom een beetje waar we heen gaan. Tradities geven ons een binding met elkaar. Daarnaast geven de rituelen die we kennen soms houvast. We kunnen ons verdriet bijvoorbeeld tonen door rituelen die diep in onze tradities zijn geworteld. We kunnen ons geluk laten zien door het uitwisselen van ringen bij een huwelijk. Op velerlei gebied zijn er talrijke tradities. Ze komen niet alleen in de kerk voor. Er zijn streek- en feesttradities. Familie- en buurttradities. Oudjaar- en nieuwjaarstradities. Tradities rond doop, rouw en trouw. In de Volkskrant heeft het afgelopen jaar een hele interessante serie ‘Encyclopedie der Nederlanden’ gestaan. Het jaar 2009-2010, afgesloten op 15 oktober, was namelijk het ‘Jaar van de Tradities’. Nederlandse tradities waren het begrip Nederland als gidsland, het glaasje jenever, de worst van de HEMA, het polderen, de Hollandse nieuwe en beschuit met muisjes. En pakjesavond met Sinterklaas staat natuurlijk helemaal bovenaan in de ranglijst van dierbare tradities.

Verlegenheid
Ik kies ervoor me nu te richten op de gereformeerde traditie. Ik zou gereformeerde traditie willen omschrijven als de traditie die allereerst wordt gekenmerkt door een gehoorzaamheid aan de Heilige Schrift, in gebondenheid aan de oecumenische symbolen en de Nederlandse Geloofsbelijdenis, de Heidelbergse Catechismus en de Dordtse Leerregels. Daarin zijn we verbonden met de katholieke kerk der eeuwen via het spoor van de gereformeerde Reformatie. De Bijbel en de kerkvaders staan erbij, maar we zijn vía de Reformatie hieraan verbonden. Dat is heel wat. Maar heeft het nog wel zin om die traditie aan jongeren over te dragen? Ds. H.J. van Wijnen schreef namelijk in november 2008 in het blad Kontekstueel: ‘Over tien jaar is de gereformeerde traditie opgehouden te bestaan onder jongeren.’ Twintig jaar geleden schreef prof. dr. C. Graafland zijn indringende Gereformeerden op zoek naar God. Hierin worden meer vragen gesteld dan antwoorden gegeven. Kunnen we het met de tot nu toe gegeven antwoorden doen? Als we de huidige cultuursituatie goed doorschouwen, overvalt ons verlegenheid in plaats van vanzelfsprekendheid. We willen vruchtbaar omgaan met de traditie. De vraag is: kan dat ook?

Beknellend
Een traditie ordent het leven. Tradities bieden een houvast en geven ons een eigen identiteit. Ze geven ook structuur aan de kerkelijke gemeenschap. Tradities zijn verbonden met een waarden- en zingevingsysteem. Het gegeven dat in de Gereformeerde Gemeenten alleen mannen staan bij het gebed, is een uitdrukking van het regeerambt van de man, wat de vrouw niet heeft. Dit is een vorm van beredeneerd traditionalisme. Dat bij het formuliergebed uit bijvoorbeeld het doopformulier (bijna) geen mannen gaan staan, is een voorbeeld van onberedeneerd traditionalisme. Het behoort tot een categorie waarvan we steeds minder horen: vroeger deden we het niet (of wel), dus nu ook niet (of wel). In sommige gemeenten en kringen gaan de aanwezigen staan bij het zingen van geestelijke liederen/ gezangen. Er wordt beredeneerd een nieuwe vorm voor eerbied bedacht en gepraktiseerd. Voorbeelden uit de liturgie maken duidelijk dat veranderende vormen veelal een verschuiving zijn in het betekenis- en zingevingsysteem. Wanneer de gemeente voortaan bij een aantal liederen ook gaat klappen, kan dat aangeven dat de traditie als beknellend werd ervaren. De betekenis deugde niet meer en een nieuwe traditie wordt gemaakt. Door de één wordt het verval van de oude traditie als een voorbeeld van verkeerde emancipatie gezien, door een ander als een bevrijding. De tweevoudige kerkgang op zondag, het inwisselen van de monoloog voor de dialoog, het zingen van gezangen en preken uit de Bijbel in plaats van de catechismus zijn niet in strijd met de Schrift. Het is wel een verschuiving in het betekenissysteem. De gereformeerde traditie wordt ingeleverd voor een andere traditie die uitgevonden wordt. In de geschiedbeoefening wordt dat een invented tradition genoemd.

Criteria
Ik zou voor de concrete discussie die deze invented traditions in de meeste gevallen met zich mee zal brengen in de gemeente, overwegen welke betekenisverandering er heeft plaats gehad. Kennen we aan gezangen een andere geestelijke betekenis toe dan aan psalmen? Gaan we de betekenis van de zondagse kerkdienst delen met het kijken naar de televisie, met recreatie- of met familiebezoek? Wat is de oorzaak van een verminderde kerkgang? Welke betekenis zit achter het niet meer willen houden van of luisteren naar de catechismuspreek? Stel bij het veranderen van tradities de vraag of deze voortkomen of gepaard gaan met theologische verschuivingen. Welke vormen komen er waarom voor in de plaats? Ik zou criteria zoeken in bijvoorbeeld de apostolische brieven. Ik denk dan aan de vermaningen uit 2 Korinthe 13, Efeze 4:15, Efeze 5 en 1 Timotheüs 6:3, waar het gaat over de leer die naar de godzaligheid is, en aan 2 Johannes 9, waar wordt geschreven over het blijven in de leer van Christus.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen