De man naast Luther

Hedendaagse zoekers naar zingeving struinen de markt van spiritualiteit af. Er is daar van alles te koop, van oosterse religies tot humanistische beschouwingen en helaas ook allerlei vormen van occultisme. Mensen laten zich gemakkelijk knollen voor citroenen verkopen. Wie echter de kraam van Melanchthon bezoekt en daar het nodige aanschaft, zal zich niet bekocht voelen en er zeker zijn of haar winst mee doen. Melanchthon is de man naast en in de schaduw van Maarten Luther (1486-1543). Als Luther de bron is, is Melanchthon het kanaal. ‘De bron in het voornaamste en ook het eerste, maar zonder kanaal komt het water niet bij zijn doel’ (H.J. Selderhuis). In de slotkapel te Wittenberg ligt Melanchthon direct naast Luther begraven. In de 21e eeuw spreekt hij naast Luther nadat hij gestorven is, als blijvend getuige van het evangelie van Gods genade. Zijn getuigenis verdient een aandachtig en breed gehoor. Ik wijs hier op drie facetten van zijn arbeidzame leven: deze week op Melanchthon als onderwijzer en prediker, volgende week op Melanchthon als bidder.

Leermeester van Europa
Melanchthon wordt vaak aangeduid met de eretitel praeceptor Germaniae, onderwijzer van Duitsland. Hij mag ook praeceptor Europae, leermeester van Europa, heten, gezien de brede invloed die hij internationaal heeft uitgeoefend en ook omdat het huidige Europa nog steeds veel van hem kan leren. Vanaf de zomer 1518 tot 1560 is hij in Wittenberg werkzaam, dat wil zeggen van zijn 20e tot zijn 62e, ten dienste van opvoeding, onderwijs en de reformatie van de kerk. Hij haalt zijn hart op aan het geven van onderwijs. Dat blijkt duidelijk uit zijn visie op het paradijs. Als er geen zondeval was gekomen, dan was heel het leven één vrolijke leerschool geweest, waarin de ouderen de jongeren zouden leren over natuurwetenschappen, kosmologie en alles wat in het leven te pas komt. Het schoolleven is ondanks die zondeval nog altijd een afschaduwing van dat paradijselijke bestaan. Onderwijs en spiritualiteit zijn voor Melanchthon diep met elkaar verbonden. Voor hem is onderwijs ten diepste de Schrift leren lezen, en toegang tot de Schrift verkrijgen is toegang tot Christus vinden. De Schrift is voor hem de basis van het geloof en de richtlijn voor het handelen. Wie Gods Woord liefheeft en zich daarop baseert bij alle vragen in het leven van elke dag of bij alle kerkelijke beraadslagingen, die is pas echt bezig met de ware dienst van God.

Geen oogkleppen
Misschien dat dit in (post)moderne oren veel te enghartig klinkt. Toch is Melanchthon bepaald geen man met oogkleppen op. Hij kent een breed humanistisch vormingsideaal. Het is voor hem echter gaandeweg duidelijker geworden dat onderwijs in dienst moet staan van godsdienstige vorming. Daarvan is Christus het hart. Het gaat om de navolging van Christus in het praktische leven. Kinderen moeten daarom zodra ze de school zijn binnengegaan de basisteksten van het christelijk geloof leren (de Tien Geboden, de Bergrede, het Onze Vader enzovoort) en direct uit de Schrift worden onderwezen. Daarbij beroept Melanchthon zich bij voorkeur op Jezus’ nodiging van de kinderen, die Hij vol liefde ontving en zegende.

Jongeren
Naast deze inzet voor brede vorming is er bij Melanchthon ook een sterk accent op specifieke catechese: ’een krachtige ondersteuning voor het ernstig nemen van de godsdienstige opvoeding, juist met het oog op geestelijke groei’ (F. van der Pol). Het herstel van het kerkelijk onderricht ziet hij als het meest belangrijke onderdeel van het streven naar reformatie. Dit specifiek kerkelijke, zeg maar catechetisch onderwijs, is voor hem onlosmakelijk verbonden met de vorming van de jeugd in het algemeen. De kerk moet zich met alle kracht inzetten voor goed onderwijs, dat de jonge mensen voorbereidt op hun beroepsarbeid in de maatschappij. Het was de passie van Melanchthon om zoveel mogelijk jonge mensen – jongens én meisjes – de mogelijkheid te geven om naar school te gaan. Biologie, natuurkunde, techniek, het zijn even zoveel vakken waarvan de Heere gebruik wil maken en waarmee Hij en de naasten gediend kunnen worden. Het doorvorsen van de natuur ligt bij Melanchthon ingebed in het zoeken naar God. In hedendaagse termen gezegd ging het hem om openbaar onderwijs met christelijke vorming als het kloppende hart daarvan. Zijn ervaringen als visitator van gemeenten en scholen maakten hem duidelijk hoe nodig het was dat de predikanten er bij de ouders met alle kracht op aan zouden dringen hun kinderen naar school te sturen. Zo zouden jonge mensen gevormd worden om én in de kerk én in de maatschappij verantwoord leiding te kunnen geven.

Actueel
De visie van deze begaafde docent is zeker ook vandaag actueel, nu er nieuwe aandacht gevraagd voor wordt voor een degelijke basiskennis die ook en juist in competentiegericht onderwijs onmisbaar is. Voor de kerkelijke bezinning op en inzet voor kwaliteitsverbetering en intensivering van catechese kan Melanchthon als een krachtig stimulator gelden.

Graag gehoord
Melanchthon was leraar, geen dominee. Hij zegt van zichzelf in een brief van 17 oktober 1536 aan Joh. Brenz dat hij niet kan preken. Het behoort ook niet tot zijn kerntaak om de verkondiging in de kerk te verzorgen. Toch houdt hij door de jaren heen op vroege zondagochtenden bijbellezingen in het Latijn voor buitenlandse studenten die de Duitse taal niet machtig zijn. Uit de grote opkomst om 6 uur in de morgen blijkt wel dat Melanchthon een graag gehoord spreker is. Luther noemt een getal van 500 toehoorders in 1521, terwijl hij er zelf op dat moment 400 heeft. Johannes à Lasco telt in het jaar 1556 zelfs 1500 toehoorders. Melanchthon draagt ook bij aan de bezinning op de rechte prediking. Hij houdt zich herhaaldelijk en indringend bezig met de homiletiek, de predikkunde, vanuit zijn diepe overtuiging van de betekenis van de verkondiging van het Woord van God. ‘Melanchthon weet: de preek slaat de brug tussen het Woord van God en de hoorder; de preek is de brug waarover Gods liefde voor zondaren harten kan binnenstromen’ (C.T. de Groot). Dit gebeurt in diepe afhankelijkheid van de Heilige Geest. Alleen wie door de Heilige Geest zelf de kracht van het Woord heeft ervaren, kan het eigene van het bijbels taalgebruik leren begrijpen en dat vervolgens op een juiste wijze doorgeven.

Uiterste best
Als vereiste voor verzorgde prediking noemt Melanchthon: eerst het geheel overzien (een preek over een tekst uit de Romeinenbrief vereist inzicht in de structuur en opbouw van heel de brief ), duidelijke opbouw, heldere indeling en dito taalgebruik, goede argumenten, aansprekende, veelal bijbelse voorbeelden. Retorica en homiletiek zijn nauw met elkaar verbonden, maar het grote verschil tussen beide ligt in de exclusieve opdracht van de prediker. Doe als prediker je uiterste best om een goed verhaal te leveren, God Zelf zal dan zorgen voor een goede landingsplaats van het Evangelie. De kern van de evangelieprediking zoals Melanchthon die heeft beoefend en voorgestaan, ligt mijns inziens in dit citaat: ‘U moet deze volstrekt ware regel kennen dat die allen zeker tot de eeuwige zaligheid uitverkoren zijn die door het geloof in de Heere Jezus in de bekering in dit leven troost ontvangen en daarvan voor hun sterven niet afvallen. Want zo spreekt het tekstwoord: Zalig zijn de doden die in de Heere sterven.’ Het gaat dus om een verkondiging waarin helder en onomwonden de onmisbaarheid, alsook de volkomen bereidwilligheid van de Heere Jezus als volkomen Zaligmaker centraal staat. De weg wordt gewezen om aan martelende onzekerheid te ontkomen en een vast vertrouwen op eeuwig leven te vinden en te voeden.

---
In het boek Philippus Melanchthon. Bruggenbouwer, onder redactie van de kerkhistoricus prof. dr. Frank van der Pol te Kampen en uitgegeven door Kok te Utrecht, is een groot aantal wetenschappelijk verantwoorde bijdragen gebundeld over het netwerk van relaties waarin Melanchthon heeft geleefd en gewerkt. Het bevat over teksten over allerlei thema’s uit zijn werk, zoals ‘Woord en Geest op de preekstoel en bij de doopvont’, de verhouding wet en geloof, avondmaalsleer en christologie. De ontvangst en verwerking van Melanchthon wordt geschetst met een toespitsing op Nederland. Het laatste onderdeel van het boek bevat een nooit eerder in het Nederlands verschenen volledige vertaling van het geschrift Unterricht der Visitatoren, voorzien van een inleiding op deze tekst door dr. Herman A. Speelman. Dit geschrift is een handboek van Melanchthon voor predikanten en kerken en bevat de oudste protestantse kerkorde met bijgevoegde geloofsbelijdenis. Het unieke van dit document is dat het naast de concrete invulling van de nieuwe evangelische leer en levensstijl een geheel nieuw schoolleerplan biedt. Dit imposante boekwerk – vergelijkbaar met eerdere uitgaven in dit formaat over Luther en Calvijn – wordt verlucht door talrijke illustraties (met daarbij uniek beeldmateriaal dankzij samenwerking met onder anderen Günter Frank van de Melanchthon Akademie in Bretten, Duitsland). Ook de Johannes à Lasco Bibliothek te Emden leverde zeldzame illustraties. Zo wordt in het ruime bestek van 400 pagina’s Melanchthons portret als theoloog, pedagoog, filoloog, filosoof, pastor en vooral christen waarheidsgetrouw en liefdevol getekend.
‘Phillippus Melanchthon, bruggenbouwer’ van Frank van der Pol (ed.) verscheen bij uitg. Kok, Kampen; 400 blz.; €39,90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen