Boekbesprekingen

Dr. P.H.R. van Houwelingen (red.)
Apostelen. Dragers van een spraakmakend evangelie. Uitg. Kok, Kampen; 436 blz.; € 39,90.
Met dit thematische deel wordt de derde serie van het ‘Commentaar op het Nieuwe Testament’ voltooid. Een heel hartelijke gelukwens aan de initiator en ‘grand old man’ dr. J. van Bruggen is zeker op zijn plaats. Dat hij dit met andere bijbelwetenschappers heeft weten te verwezenlijken, mag als een zegen van God worden beschouwd. Aan het onderhavige boek hebben ook P.H.R. van Houwelingen, H.A. Bakker, P.J. Lalleman, T.E. van Spanje en J. van Eck meegewerkt. De eigentijdse, bijbelgetrouwe en wetenschappelijke bijbelcommentaren van de serie hebben hun weg al gevonden in ons taalgebied. En niet alleen daar: al meerdere delen van de serie werden vertaald in het Indonesisch, Portugees, Engels en Koreaans. Vanwege het Nederlands en de leesbaarheid zijn deze commentaren goed te gebruiken zowel door theologen als door andere gemeenteleden die echt in de bijbeltekst willen duiken. Dit themadeel vult de eerder verschenen thematische delen over de evangeliën en Paulus aan en bestrijkt Hebreeën, de Katholieke Brieven en Openbaring. Het boek valt uiteen in drie delen: het apostolisch evangelie uit Jeruzalem, als geloofsbelijdenis en in weerklank. Deel een biedt een boeiende poging tot historische reconstructie van de joods-christelijke gemeente tijdens de apostolische periode. De Bar Kochba-opstand wordt genomen als eindpunt. De Jeruzalemse gemeente is als ‘een openspringende zaaddoos’ geweest en de brievenverzameling documenteert de universele zendingsbeweging vanuit Jeruzalem. Door de ontwikkeling van de gemeente en de val van de tempel verschuift de positie van Jeruzalem. Dit wordt ook duidelijk in het boek Openbaring. Dit deel herhaalt enkele van de eerder gemaakte keuzen rond inleidingsvragen in de voorgaande commentaren. De winst is dat er gepoogd wordt een ontwikkelingsgang en onderling verband te schetsen tussen de gegevens van Handelingen, Paulus en de andere apostolische bijbelboeken. Als besluit van dit eerste deel worden de voorgestelde keuzen over lezers, datering en karakter van de behandelde bijbelboeken in een schematisch overzicht aangeboden. Deel twee is qua omvang het minst omvangrijk en bevat schetslijnen om te komen tot een bijbelse theologie. Dr. Van Bruggen heeft reserves om daartoe te komen vanuit zijn openbaringsbegrip. Dit blijkt vooral bij zijn opmerkingen over Openbaring waarvan hij het epistolaire element minimaliseert. Zo komen het pastorale, retorische en ethische perspectief van het laatste bijbelboek onder theologische druk te staan. De hoofdlijnen van het geloof van de apostelen worden steeds besproken aan de hand van de topics: God, Jezus, de Geest, het Koninkrijk, de gemeente, gemeentevorming, lijden en de wereld. Zo wordt gezocht naar ‘het grondwater van de teksten’. Helaas is dit deel weinig uitgewerkt, bevat amper literatuurverwijzingen en wekt een beetje de indruk inderhaast te zijn geschreven. Deel drie biedt inzicht in de verwerking van de apostolische boodschap door de zgn. apostolische vaders en de generaties erna. Dit palet beslaat ruwweg de helft van het boek en is bijzonder de moeite waard. Het is een soort bronnenboek of reader in de vroegste kerkgeschiedenis. De interpretaties en toepassingen van de Oude Kerk vormen het eerste bijbelcommentaar dat dient te worden geraadpleegd. Een boeiende en brede greep uit de vele materialen is geordend rond de termen: leraars, spoorzoekers, herders, martelaren en getuigen, eigenzinnigen en schatbewaarders. In plaats van leraars had ook gesproken kunnen worden van liturgen, want het betreft vooral (aanwijzingen voor) de samenkomst van de gemeente. Elk hoofdstuk heeft dezelfde systematische orde via topics als deel twee. Dit deel bevat ook enkele documenten en passages die speciaal voor dit boek werden vertaald door John van Eck. Het boek wordt – zoals dat hoort – gecompleteerd door een tekstregister en een zaakregister. Wat de aanschaf van dit commentaardeel extra interessant maakt, is het feit dat bij aankoop een set kortingsbonnen ter waarde van totaal € 150,- wordt ontvangen waarmee de ontbrekende delen van de serie kunnen worden aangekocht. Als we het geheel overzien, kan gesteld worden dat het weldadig aandoet dat wordt uitgegaan van de betrouwbaarheid van de Bijbel en dat wordt gezocht naar verbindingslijnen tussen de geïnspireerde auteurs. Zo worden meerdere interessante dwarsverbanden en historische ontwikkelingen blootgelegd. Deze synthetische aanpak is enerzijds legitiem en betekenisvol, anderzijds fragmentarisch en hypothetisch. In elk geval een fraaie en lezenswaardige afsluiting van de reeks.

A.T. van Blijderveen, Harinxveld-Giessendam

---
Rob van Ginkel
Rondom de stilte. Herdenkingscultuur in Nederland. Uitg. Bert Bakker, Amsterdam; 844 blz.; € 29,95.
Een boek over herdenking van de bezetting en de bevrijding van Nederland in de jaren ’40-’45. In de naoorlogse jaren kwam bezinning op gang over het hoe van het gedenken. Niets lijkt in deze lijvige studie onbesproken te blijven. Aanvankelijk stonden herdenkingen nog in het kader van een verzuilde samenleving, maar allengs schoven deze op in de context van een meer en meer geseculariseerde en ook ontzuilde samenleving. In de oorlog hadden mensen van uiteenlopende achtergrond elkaar gevonden en de vijand gezamenlijk bestreden. Maar, zegt de schrijver, ‘met de herkregen vrijheid benadrukte men ook weer levensbeschouwelijke, sekse- en klassenverschillen.’ Wanneer het ging over herdenking van de gevallenen, werd aanvankelijk vaak het bijbelse beeld gebruikt van het zaad, dat in de aarde valt en sterft en dan vruchten draagt. Herdenking van de bevrijding was aanvankelijk ook sober, omdat die stond tegen de achtergrond van de donkere oorlogsjaren. De Nationale Herdenking komt uiteraard in beeld, maar ook de vele regionale en lokale herdenkingen worden beschreven, met alle symbolen en rituelen die daarbij in gebruik kwamen. Discussies over de dagen waarop herdenkingen wel en niet (zondag, hemelvaarstdag) dienden plaats te vinden, passeren de revue. Uitbeeldingen van kunstenaars, zowel gewaardeerd als omstreden, krijgen aandacht. Het mag opmerkelijk worden genoemd dat pas in een laat stadium aandacht werd besteed aan de duizenden Joodse slachtoffers van Hitlers vernietigingskampen. Het Nederlands Auschwitzcomité zorgde mede voor een ‘herinneringswending’. ‘De prangende vraag rees hoe het mogelijk was dat zoveel joden uit Nederland weggevoerd en vermoord konden worden.’ Ik noem verder uit dit veelzijdige boek nog slechts de ‘Indische herdenking’, die apart wordt vermeld. Verder ook inzinking van herdenkingen en de daarop volgende revitalisering ervan; momenten van stilte en verstoringen van de stilte. In de 100 pagina’s tellende lijsten van noten, literatuur en namen treft men nauwelijks namen van personen uit de (smalle) gereformeerde gezindte. Ligt dat aan die gezindte of aan de schrijver? Hij zegt: ‘Rechtzinnigen stemden in gemeenteraden bovendien steevast tegen de voorgenomen besteding van overheidsgeld aan een bevrijdingsfeest, of die nu op een zondag viel of niet.’ Dat lijkt me nogal generaliserend, waarbij over het hoofd wordt gezien hoe vaak in kerken lokale herdenkingen plaatsvonden. Zo’n opmerking noopt echter ook tot bezinning. Valerius’ Gedencklanck bood bij herdenkingen tal van vaderlandse liederen met christelijke achtergrond om te zingen en te spelen. Maar al in 1965 gaf een jonge directeur van het actualiteitenprogramma Brandpunt aan af te willen van ‘verkalkt traditionalisme’: ‘wat meer Corrie Brocken’ en ‘wat minder Valerius’. Die oproep hoeft thans niet meer te worden gedaan. Het boek bevat een flink aantal foto’s van monumenten en symbolen.

J. van der Graaf, Huizen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen