Dagboek uit het werkkamp

Ik bleef als jochie zolang mogelijk in draf de kar volgen. Totdat vader riep: ‘Janneman, ik ben de Bijbel vergeten.’ ‘Bernardus Smijtegelt’ en ‘Andrew Gray’ zaten wel in de koffer. De Bijbel heb ik alsnog in dubbele draf opgehaald. Na een koude nacht in het stadion op stro, volgde transport per trein naar een van Hitlers werkkampen in Keulen. Dan begint ook een dagboek van Jaap van Beek, onlangs door zijn zoon Herman van Beek en John Mastenbroek verwerkt en ook uitvoerig toegelicht in Uit het dagboek van Jaap van Beek. Vanwege de impact die deze periode heeft gehad op ons gezin en derhalve op mijn kinderjaren, kan ik niet anders dan er een hoogst persoonlijke impressie van geven, geworteld in een diepe emotie.

Geestelijke dwang
Direct aan het begin staat een foto van ds. Chr. van de Woestijne. Na diens komst in 1940 naar Ridderkerk had ons gezin de overstap van de hervormde gemeente naar de gereformeerde gemeente gemaakt, de bakermat van mijn moeder. Op de zondag voorafgaande aan de wegvoering had hij na een preek over Mattheüs 4:4 de mannen boven de 18 jaar opgeroepen te gehoorzamen aan de ‘wettige overheid’ en naar Duitsland te gaan. Jaap van Beek ging, Bas van der Graaf ging en een groot aantal Ridderkerkers met hen. Ds. Van de Woestijne zelf vroeg en kreeg vrijstelling.
‘Wat, wettige overheid?’ vroeg ik later. Een wettige overheid met een demon op de achtergrond, die zes miljoen Joden door de schoorsteen heeft gejaagd?
De tweede foto is die van ds. G.H. Kersten, die op de achtergrond een grote rol speelde, ‘diep in zijn gemoed’ ervan overtuigd dat de bezettende macht een oordeel, ‘een gesel Gods’ was. Mocht je dan eigenlijk wel om bevrijding door de geallieerden bidden? Zijn oproep tot gehoorzaamheid ging ‘zelfs’ zover, meldt het boek, dat die ook moest gelden voor de maatregelen om Joodse kinderen aan te geven.
Niet ieder volgde de oproep. Op dezelfde dag stond mijn schoonvader, Huig Plaisier, op het Raadhuisplein in Ridderkerk in de rij om te gaan. Hij had ’s middags in Hendrik Ido Ambacht van ds. Van de Woestijne dezelfde oproep gehoord. Zijn zwager Arie Verhoeven, later jarenlang ouderling in Ambacht, kwam langs en vroeg: ‘Wat doe jij hier?’ ‘Ja, Van de Woestijne…’ ‘Niks van de Woestijne, spring maar op mijn bagagedrager.’

Vruchten
Jaap van Beek, die eind vorige maand overleed, tekende in zijn dagboek met potlood de vele wederwaardigheden in het kamp op: de ontberingen, het voedseltekort, het verlangen van de mannen naar huis, de bombardementen en uiteindelijk hun vlucht naar huis. Maar ook meer: de gesprekken, tot in de diepste geestelijke roerselen van het hart, de doorleefde afhankelijkheid, de ervaren kracht van Boven. En dan ook de preken op zondagavond en de dagsluitingen, voor een belangrijk deel verzorgd door mijn vader – de eerste al op 14 januari over zondag 1 uit de catechismusverklaring van Smijtegelt. Dan blijken langs kromme wegen toch vruchtbomen te kunnen groeien. Nog bij de begrafenis van mijn vader gewaagde een buitenkerkelijke van grote zegen die gevallen was.
Jaap van Beek beschrijft ook het diepe verdriet van vader, toen een maand na datum het bericht in het kamp kwam dat een jongetje uit ons gezin op de leeftijd van 16 dagen was overleden, drie (niet twee) dagen na het transport uit Ridderkerk. Diep ingrijpend. Bidden om opwekking uit de dood kon volgens moeder niet meer. Een kras op mijn kinderziel. In die tijd jatte ik overigens met vreugde al wat eetbaar, brandbaar of bruikbaar was in een kampement van de moffen.

Direct gevolg
De opa van Jaap van Beek had ‘enige sympathie’ voor de NSB. Zijn vader was openlijk NSB’er, ging als vrijwilliger naar Duitsland. Vrijwel het hele gezin met twaalf kinderen distantieerde zich ervan, Jaap zelfs ‘totaal’. Ook ds. Kersten distantieerde zich publiekelijk van de NSB, meldt het inleidende hoofdstuk. Jaap van Beek was en bleef aan hem verknocht, omdat hij was gegrepen door meditaties van hem in De Saambinder. Hij volgde dezelfde weg als ds. Van de Woestijne bij de kerkscheuring van 1953. Nochtans heeft hij later in een interview gezegd dat diens oproep tot gehoorzaamheid aan de Duitsers nooit had mogen plaatsvinden. Zo sprak ook mijn vader.
Naar mijn oordeel is een direct gevolg van deze episode in ons gezin geweest de solidariteit met en de liefde voor het Joodse volk en de aandacht voor wat oudvaders voor dit volk verwachtten. Scherp staat ook nog op mijn netvlies hoe aangeslagen vader thuiskwam toen ds. Kersten in een doordeweekse preek had gezegd dat de Joden nooit meer in hun land zouden komen omdat ze Christus hadden verworpen. Een jaar later gebeurde het.

Dank
Ik ben Jacob van Beek dankbaar voor zijn potloodnotities, alsook zoon Herman en John Mastenbroek voor verwerking ervan tot een voornaam en goed leesbaar boek. Een petite histoire. Een eerlijk boek – opdat wij leren niet voor geestelijke dwang van wie dan ook te zwichten. ‘Een volk dat voor tirannen zwicht, zal meer dan lijf en goed verliezen. Dan dooft het licht’ (verzetsman Henk van Randwijk, 1909-1966).

N.a.v. J. Mastenbroek, Uit het oorlogsdagboek van Jaap van Beek, uitg. Den Hertog, Houten; 124 blz.; € 17,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen