Het geloof verdwijnt

Het is eigenlijk nog schrijnender, omdat onze tijd meer openheid kent voor vragen over geloof en religie dan voorheen het geval was. Over God praten is geen taboe meer. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw was het bijna verboden om in de media of in het publieke debat het geloof ter sprake te brengen. Er rustte een zwaar taboe op. Maar vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw is dat anders. Er is meer vrijheid, ook meer belangstelling voor geloof en religie. Daar zou de kerk winst uit kunnen halen en toch zit de kerk in de hoek waar de klappen vallen.
Er zijn wel mensen die geloven.
Maar wie nu gelooft, gelooft op een andere manier, gelooft in ieder geval anders dan in de kerk geleerd wordt. Onlangs zei de actrice Hanna Verboom in een interview dat haar geloof een belangrijke rol speelt in haar leven. Wat houdt haar geloof in? ‘Voor mij betekent dat het hebben van een relatie met een God die me steunt en die bij mijn dagelijks leven hoort. Het is een soort ongewoon gesprek dat zich afspeelt in mijn hoofd.’ Het valt op dat het over ‘een’ God gaat.
Het is alsof de Bijbel er verder buiten staat.
Dit is herkenbaar. Dit is de wijze waarop geloof en religie een rol spelen in het leven van mensen.
Hoewel er meer ruimte gekomen is voor religieuze zaken, betekent dit niet dat de situatie nu ineens in positieve zin veranderd is.

Hard feit
Het christelijk geloof is in ons land en in Europa op zijn retour. Dat is het harde feit waarmee wij te maken hebben. Lange tijd is de dramatische leegloop van de kerken gerelativeerd met de opmerking dat het onkerkelijke mensen betrof en randkerkelijken, papieren leden, die toch al geen echte band met de kerk hadden. De ernst van de situatie werd hiermee geen recht gedaan.
Wie bij kerkelijk betrokken ouderen op bezoek gaat, hoort steeds weer het refrein: ‘Onze kinderen gaan niet meer naar de kerk. We vinden dat heel jammer, het doet ons pijn, maar we kunnen er niets aan doen’. Deze kinderen waren vanaf hun kinderjaren vertrouwd met de Bijbel, gingen mee naar de kerk, volgden catechisatie, waren soms actief betrokken bij kerkelijke activiteiten, maar haakten daarna af. Niet weinigen van hen hebben belijdenis van hun geloof afgelegd, en toch verdween de kerk uit hun leven en verbleekte het geloof.
Kerkverlating is een pastoraal probleem van de eerste orde. Het is heel pijnlijk om van oudere gemeenteleden hun verhaal te horen.
Want meer nog dan bij andere pastorale problemen is het hier zo moeilijk om woorden van troost te vinden.

Diagnose eerst
Als het over ontkerkelijking gaat, wordt meteen gezocht naar oplossingen. Hoe begrijpelijk ook, toch is dit een grote valkuil. Veel te snel wordt gedacht dat wij iets moeten doen. Het is als met een zieke.
Eerst moet de diagnose gesteld worden, want als de arts meteen, zonder diagnose, medicijnen voorschrijft, zou hij schadelijke medicijnen kunnen voorschrijven.
Hebben wij een diagnose van de ziekte waar de kerk aan lijdt? Niet elke ziekte is behandelbaar. Er zijn ook ongeneeslijke ziekten. Het is niet ondenkbaar dat de kerk in Europa (en in Amerika?) terminaal is en haar einde onder ogen moet zien.

Twijfel
Welke diagnose moet gesteld worden? Een diagnose komt tot stand aan de hand van symptomen van de ziekte. Een symptoom dat overduidelijk aanwezig is, is dat mensen in onze tijd twijfelen aan het bestaan van God. Het punt is niet zozeer problemen met de kerk als instituut, met de kerk die regeltjes voorschrijft, met de kerk die aan achterhaalde standpunten vasthoudt of met de kerk die star is in liturgische zaken. Juist kerken en gemeenten die heel liberaal zijn, zien hun ledental het hardste slinken.
Een ander geluid dat gehoord wordt is dat de kerk te ver van de moderne samenleving afstaat.
Deskundigen beweren dat de kerk zich niet weet te presenteren. Ze spreekt niet de taal van deze tijd.
De mensen hebben een beeld van de kerk van vijftig jaar terug. Van al die dingen zal wel iets waar zijn, maar het heeft weinig te maken met de huidige problemen.
De oorzaak van kerkverlating moeten we ook niet zoeken in misstanden in de kerk, zoals die nu aan het licht gekomen zijn in de Rooms-Katholieke Kerk. Massale kerkverlating was er al toen van deze misstanden niets bekend was.

Wetenschap
Meer serieus is het probleem van geloof en wetenschap. Die twee zitten niet op één stoel en daarin zou een oorzaak liggen dat veel mensen niet meer in God kunnen geloven. Dan denk ik niet alleen aan de discussie over schepping en evolutie. Het is veeleer zo dat wetenschap als zodanig het geloof in de weg zit. Want wetenschap moet per definitie alles verklaren uit de zichtbare en tastbare werkelijkheid. Met zaken die deze werkelijkheid overstijgen, kan de wetenschap niets beginnen; ze moet die in principe ontkennen.
De meeste christenen redden zich hieruit door geloof en wetenschap van elkaar te scheiden. Dan leef je in twee werelden. Je gelooft, maar zodra je wetenschappelijk bezig bent, zet je je geloof tussen haken.
Daarom wringt het in de verhouding tussen geloof en wetenschap.
Dan is het niet vreemd dat juist wetenschappers naar een atheïstische levensvisie neigen.

Auschwitz
Een ander serieus probleem is het lijden. Zou dat niet een belangrijke reden kunnen zijn dat mensen vastlopen met het geloof ? Hoezeer elk mens en vooral elke christen worstelt met het probleem van het lijden, toch lijkt me dat niet de reden dat mensen afhaken. Want hoe is het anders te verklaren dat in de eeuwen voor ons het lijden geen reden geweest is om massaal het geloof in God op te geven? En hoe te verklaren dat in landen waar ook nu sprake is van veel lijden – ik denk aan Afrika – het christelijk geloof toeneemt in plaats van afneemt?
Bovendien is het vreemd dat juist mensen die in welvaart leven het lijden noemen als reden dat zij niet meer in God kunnen geloven. Als het over het lijden gaat, wordt meestal ook Auschwitz genoemd.
Nu is naar mijn mening Auschwitz een probleem van een andere orde.
Regisseur Peter te Nuyl is bezig om het bijbelboek Esther (en daarna de andere bijbelboeken) als hoorspel dichter bij de mensen te brengen. Als de tekst voorgedragen wordt van het bevel van koning Ahasveros om alle Joden uit te roeien, dan horen wij op de achtergrond de cadans van voorbijrijdende treinen. Dat is een vondst. Zo worden verleden en heden met elkaar verbonden. Zo wordt duidelijk dat de geschiedenis zich zal herhalen en wel op een veel grotere schaal dan in de dagen van Esther. Deze eeuwenoude jodenhaat, vanaf de dagen van de farao’s tot op de dag van vandaag, is een probleem van een eigen orde.
Het is niet alleen lijden in het kwadraat, maar lijden van een eigen orde, omdat dit lijden wordt gevoed vanuit een fundamentele haat. Dat betekent dat het lijden van de Joden, méér dan andere vormen van lijden, door mensen veroorzaakt wordt. Auschwitz laat de afgrond van het kwaad zien waarin wij mensen kunnen verzinken. Maar als het over deze dingen gaat, hebben vooral Joden recht van spreken. Kunnen zij het geloof in de God der vaderen volhouden in het aangezicht van dit eeuwenoude lijden? Past ons geen zwijgen?

Gewaagde stelling
Als we dit alles overzien, moet de conclusie zijn dat het niet zo gemakkelijk is om de oorzaak van kerkverlating op het spoor te komen. Het valt ook op dat je van kerkverlaters steeds weer hoort dat het geloof ongemerkt uit hun leven verdween. In bijna alle gesprekken met kerkverlaters is dit een opvallend gegeven. Ze geven geen concrete redenen.
Dat geeft een heel onbevredigend gevoel en toch zit hier de kern. Want de kern zou wel eens kunnen zijn dat het niet alleen waar is dat mensen het geloof verlaten, maar ook dat het geloof de mensen verlaat. Alleen zo gaan we begrijpen dat kerkverlaters geen reden voor kerkverlating hebben of kunnen bedenken.
Daarom gaat zoiets ook zonder strijd of conflict. Het is bijna iets dat buiten hen omgaat. Omdat het geloof hen verliet, hadden zij in de kerk niets meer te zoeken en verdween God uit hun bestaan. Niet mensen verlaten het geloof, maar het geloof verlaat mensen. Dat is een gewaagde stelling. Het eerste deel behoeft nauwelijks toelichting; dat mensen kerk en geloof de rug toekeren, is een gegeven. Maar het tweede deel klinkt ons vreemd in de oren.

---
Voor het gesprek
1. Er wordt veel over kerkverlating gesproken. Toch lijkt het alsof het probleem elders in de kerk speelt en nauwelijks in de eigen gemeente. ‘Bij ons valt het gelukkig nog wel mee’. Dergelijke opmerkingen kun je nog steeds horen. Herkent u/jij dat en wat vindt u daarvan?
2. In het artikel staat dat kerkverlating een pastoraal probleem van de eerste orde is. Op welke manier zou hiervoor in het pastoraat meer aandacht moeten komen? Met het oog op kerkverlating is de aandacht nu meer gericht op de missionaire roeping van de kerk. Wordt de pastorale roeping in dit verband misschien vergeten? Wat denkt u/denk jij? 3. In het artikel worden verschillende oorzaken van kerkverlating genoemd die eigenlijk tot de conclusie leiden: er is geen duidelijke oorzaak. Gemeenteleden verlaten zonder strijd of gewetensconflict de kerk. Is dat ook uw/ jouw ervaring? Welke voorbeelden schieten u/jou in gedachten?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen