Revius in nieuw licht

Het startpunt van Enny de Bruijn, in het dagelijks leven cultuurredacteur bij het Reformatorisch Dagblad, was: bewondering voor Jacobus Revius (1586-1658) als dichter – zijn ‘schitterende verzen’ –, als theoloog en geleerde. De promotie vond dinsdag, 8 mei, plaats aan de Utrechtse Universiteit.
Als dichter is Revius in de negentiende eeuw herontdekt door dr. J. van Vloten. Twee proefschriften werden al aan hem gewijd, respectievelijk door E.J.W. Posthumus Meyjes (1895), vooral gericht op zijn theologische en historische activiteiten, en door W.A.P. Smit (1928), die zich concentreerde op de dichter en zijn Over-Ysselsche sangen en dichten. Vele publicaties van anderen volgden. Wat echter ontbrak was een totaaloverzicht, een schakel tussen de theoloog-geleerde en de dichter, de predikant en de cultuurminnende literator. In deze studie wilde De Bruijn die ‘gescheiden velden’ met elkaar verbinden en zo Revius’ ‘wereldbeeld’ duidelijker contouren geven. Met name ook van de jonge Revius, over wie weinig bekend was.

Belangrijke nuances
Het gaat om de vraag: welke plaats nam Revius in te midden van de velerlei theologische, filosofische en literair-culturele stromingen van zijn tijd? De Bruijn wilde meer en andere dingen over hem zeggen dan de simpele, ongenuanceerde typering dat hij een begaafd literator was én een intolerante calvinist. Vanuit de overgebleven teksten – ten dele nieuw materiaal – en de historisch-biografische context is ze er zeker in geslaagd hier belangrijke nuances aan te brengen.
Wanneer bepaalde gegevens ontbreken of onduidelijk zijn, formuleert De Bruijn voorzichtig. Terecht. Dat blijkt uit vragen als: ‘Is dat de reden dat ...?’, of formuleringen als: dit ‘maakt [ons] voorzichtig’, of door eerlijk toe te geven dat sommige zaken ‘in nevelen gehuld’ zijn. En als te grote stelligheid dreigt – bijvoorbeeld als ze bij de jonge Revius een ‘optimistisch mens- en toekomstbeeld’ meent te constateren – voegt ze ‘lijkt’ toe.

Opbouw
Gezien de breedheid van Revius moest deze opzet wel leiden tot een breed opgezet boek, opgebouwd uit drie delen. Deel I, ‘Calvinisme en humanisme’, handelt over de jonge Revius (1568-1612): afkomst, studietijd in Leiden en Franeker, studiereis naar Frankrijk, de eerste poëtische ‘ritselingen’. Deel II, ‘Kerk en cultuur’ (1612-1641), richt zich op Revius in Deventer als predikant, geleerde en stimulator van velerlei culturele activiteiten (muziekcollege, stadsbibliotheek etc.). Deel III, ‘Wetenschap en geloof ’ (1641-1658), handelt over zijn laatste levensperiode in Leiden als regent van het Statencollege (studieen verblijfplaats van beursstudenten theologie) en als verdediger van het gereformeerde wereldbeeld.
Voor deze laatste periode gebruikt De Bruijn intensief Revius’ bewaard gebleven disputaties (verhandelingen over een theologisch onderwerp, bedoeld als oefenstof voor het debatteren).

Bronnen
Cruciaal voor de gekozen doelstelling en opzet is de beschikbaarheid van bronnen. Wat Revius zelf heeft gepubliceerd – ruim 13.000 pagina’s! – moest, zo mogelijk, worden aangevuld met ander materiaal, temeer omdat hij zelf in zijn publicaties uiterst terughoudend is over zijn persoonlijke leven. Dat betekende een lange speurtocht in Nederlandse en buitenlandse archieven en bibliotheken – onder andere in Parijs, Londen en Berlijn – naar gedichten, brieven, notulen van vergaderingen en publicaties van Revius die in ons land niet beschikbaar zijn. Veel materiaal is verloren gegaan (of onvindbaar).
Toch heeft De Bruijn mooie ontdekkingen gedaan, zoals diverse Latijnse gedichten, waaronder een lofdicht uit zijn studententijd, en eigenhandig opgetekende verslagen in zijn functie als bibliothecaris van de bibliotheek van de Nederlands- Duitse studentenvereniging in Orléans, waar hij tijdens zijn Franse reis (1610-1612) maanden vertoefde.

‘Hy droech onse smerten’
Revius’ bekendste gedicht ‘Hy droech onse smerten’ biedt ons een goed voorbeeld van de vruchtbare werkwijze van De Bruijn, de verbinding van de dichter en de theoloog. Ze wijst erop dat de beginregel ‘T’en zijn de Joden niet, Heer Jesu, die u cruysten’ gemakkelijk verkeerd geïnterpreteerd kan worden wanneer we deze isoleren van het overige werk van Revius.
Relateren we het gedicht echter aan andere passages in zijn werk waarin de Joden ter sprake komen, dan wordt duidelijk dat hij met de bewuste regel niet zozeer de Joden wil ‘verontschuldigen’, maar wil benadrukken dat ieder mens – christen én Jood – ‘in de eerste plaats naar zichzelf [moet] wijzen’.

Plaatsbepaling
Revius stond op principiële wijze in de calvinistische traditie. Hij verzette zich tegen alles wat in zijn ogen de gereformeerde levensbeschouwing en omgang met de Schrift bedreigde, met name het ’driekoppige gedrocht’ van arminianisme, socinianisme en cartesianisme. Niet persoonlijke ervaringen, maar de fundamentele waarheid van de Bijbel – schepping, zondeval, verlossing door Christus alleen, laatste oordeel, eeuwig leven – was voor hem leidend. Een waarheid die vaststaat, buiten de mens. Zijn lijfspreuk was: ‘Vincat Amor Christi’, ‘Dat de liefde van Christus mag winnen.’
Revius krijgt in deze studie een duidelijker plek in het zeventiende-eeuwse theologische en culturele veld.
Hij stelde zich gematigd op in kwesties als toneel – zelf schreef hij een toneelstuk: Haman –, het gebruik van de mythologie, zondagsheiliging, kleding en haardracht, omdat de hierboven genoemde bijbelse waarheid voor hem veel relevanter was. Hij vertoont raakpunten met de Nadere Reformatie, de voetianen, maar kan daar beter niet geplaatst worden vanwege zijn meer rekkelijke standpunten betreffende het praktische, dagelijkse leven. En als literator staat hij dichter bij iemand als Huygens dan bij predikantdichters als Sluiter en Van Lodenstein, vanwege de grote aandacht voor de vorm, het ‘schitteren’, waarop Els Stronks al eerder wees in haar dissertatie Stichten of schitteren.

Niveau
Deze en andere constateringen – bijvoorbeeld dat ook rekening moet worden gehouden met de verschillende leeftijdsfasen van de dichter-theoloog: de oudere Revius komt krampachtiger over dan de jongere – zijn belangrijke resultaten van dit onderzoek.
We hebben hier een proefschrift van niveau, dat bovendien goed leesbaar is. Een hartelijke gelukwens voor de promovenda is hier op zijn plaats.

---
Hy droech onse smerten
T’en zijn de Joden niet, Heer Jesu, die u cruysten,
Noch die verradelijck u togen* voort gericht, *trokken
Noch die versmadelijck u spogen int gesicht,
Noch die u knevelden, en stieten u vol puysten*, *builen
T’en sijn de crijchs-luy niet die met haer felle vuysten
Den rietstock hebben of den hamer opgelicht,
Of het vervloecte hout op Golgotha gesticht,
Of over uwen rock tsaem dobbelden en tuyschten*: *dobbelden
Ick bent, ô Heer, ick bent die u dit heb gedaen,
Ick ben den swaren boom* die u had overlaen, *het kruis
Ick ben de taeye streng daermee ghy ginct gebonden,
De nagel, en de speer, de geessel die u sloech,
De bloet-bedropen croon die uwen schedel droech:
Want dit is al geschiet, eylaes! om mijne sonden.

N.a.v. Enny de Bruijn, ‘Eerst de waarheid, dan de vrede. Jacob Revius 1586- 1658’, uitg. Boekencentrum, Zoetermeer;
661 blz.; € 32,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen