Joods durven denken

Dingen lopen nogal eens anders dan wij zouden verwachten. De logica is dan ver te zoeken. Tegelijk doet Prediker stellige uitspraken die botsten met andere uitspraken van hemzelf. Hoe consistent is zijn denken eigenlijk?
Binnen onze westerse wereld behoort een redenatie consistent te zijn. Als er sprake is van (innerlijke) tegenspraak, is deze dus niet goed. Binnen het wetenschappelijk discour is het zaak dat een verslag logisch en samenhangend is. Het moet één kloppend verhaal zijn. Als wij dit toepassen op een natuurkundig onderzoek, zal iedereen dit onderschrijven. De natuur gedraagt zich (blijkbaar) altijd op dezelfde wijze. Een voorwerp valt niet vandaag wel naar beneden en morgen niet. Geldt dit niet voor alle vormen van wetenschap? Maar is ons leven als geheel ook consistent? Is ons denken, willen en voelen ook allemaal zo logisch? Luidt een Duits gezegde niet: ‘Jede Konsequenz führt zum Teufel’?

Tegengestelde adviezen
Ook op dit punt vind ik Prediker een raak boek. Meermalen vinden wij in Prediker tegengestelde adviezen. Eén die direct in het oog springt is: het is beter om naar een klaaghuis te gaan dan naar een huis waar een feestmaal wordt gehouden (7:2) én laat uw kleding te allen tijde wit zijn en laat uw hoofd aan geen olie ontbreken (9:8). En zo zijn er meerdere tegenstrijdigheden in dit boek aan te wijzen. Hoe moeten wij dit lezen?

Ik ga ervan uit dat Prediker een Joods boek is (dit in tegenstelling tot uitleggers die Prediker zien tegen de achtergrond van het hellenistisch filosofisch gedachtegoed). Dat betekent dat de stijl typisch Joods is, zoals wij die ook tegenkomen bij Job, Spreuken en bijvoorbeeld Jezus Sirach (een apocrief geschrift). Een belangrijke stijlfiguur uit deze literatuur is de spreuk (masjal in het Hebreeuws). Masjal’s zijn stevige uitspraken die ons nogal eens de wenkbrauwen laten fronsen. Een masjal zet ons aan het denken.
Deze is prikkelend en sturend, maar niet absoluut. Je mag masjal’s tegen elkaar uitspelen. Of anders verwoord: spreek met meerdere woorden. Je kunt de waarheid niet zomaar pakken en omschrijven. En juist het Joodse denken helpt ons om in de zoektocht van ons leven het geheim geheim te laten. Met onze woorden en gedachtes kunnen wij er wel omheen cirkelen, maar helemaal te pakken krijgen wij het nooit.

Levenswijsheid
Prediker leert ons geen algemene en abstracte wetten die altijd en overal opgaan. Iedere keer weer zal moeten worden gekeken naar de situatie ter plaatse. Juist dat vraagt om wijsheid. Wijsheid is bij Prediker dus geen abstracte vermogen tot logisch redeneren, maar levenswijsheid waardoor de mens in staat is om te handelen in de concrete situatie van zijn leven. Het kan dan wel eens zo zijn dat er op andere momenten andere keuzes gemaakt moeten worden. Kortom, Prediker gebruikt bewust paradoxen – ook al gebruik hij dit woord niet – om duidelijk te maken dat wij het leven niet op eenduidige wijze kunnen doorgronden. Wijsheid maakt juist bescheiden en afhankelijk.

Levende dogmatiek
Ik wil deze manier van denken doortrekken naar het Nieuwe Testament. Ook deze verzameling boeken is doorspekt met Joods denken, ook al is de taal Grieks. Is Paulus ook niet volop Joods? Als hij schrijft over de grote dingen van het Koninkrijk van God, doet hij dat ook op Joodse wijze. Zo kan hij mensen oproepen om zich te bekeren en tegelijk zingt hij het loflied op Gods verkiezende liefde (uitverkiezingsleer). Hij roept mensen op om te leven met de Heere en tegelijk troost hij de gemeente dat God voor hen zorgt (voorzienigheidsleer). Mijn leermeester prof. dr. A.A. van Ruler heeft dit ook met herhaling onder de aandacht gebracht. Dat juist de dogmaticus Van Ruler, die zo kon redeneren, ons wakker moet schudden om niet al te logisch te denken over God en Zijn Rijk! Dankzij hem ben ik het vak dogmatiek lief gaan krijgen.

Als amateurtheoloog had ik vroeger zo mijn bedenkingen bij dit vak. Hoe vaak hoor ik ook niet om me heen: ‘De dogmatiek legt alles lam’ – en dat kan als het een sluitend geheel wordt. Levende dogmatiek doet het tegenovergestelde. Dan denken wij op gepaste wijze na over God, de schepping en het verloste leven.
En binnen dat denken behoren wij met meerdere woorden te spreken. ‘Opdat u de liefde van Christus zou kennen, die de kennis te boven gaat’ (Ef.3:19).

Volgende week: Prediker geeft speciaal aandacht aan de aftakeling van het leven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen