Geloofsbelijdenis vereist

De catechesemethode Follow Me legt de leeftijdsgrens voor belijdenis doen lager dan we gewend zijn.
In het noorden van het land zijn veel gemeenten inmiddels overgegaan tot toelating van kinderen aan het avondmaal. Of ze overwegen dit te gaan doen. Dit zijn belangrijke redenen om na te denken over het thema ‘Kind en heilig avondmaal’.

Ondergrens
De Vroege Kerk kende zuigelingencommunie. Deze is afgeschaft bij de opkomst van de transsubstantiatieleer (over de verandering van brood en wijn tijdens de eucharistie). Het Vierde Lateraans Concilie (1215) heeft officieel bepaald dat de communie alleen bestemd is voor degenen die de ‘jaren van het onderscheid’ hebben.
Deze term is in de latere geschiedenis van de kerk een grote rol gaan en blijven spelen. Het is in ieder geval een term die ruimte voor interpretatie laat: hanteerde men aanvankelijk het uitgangspunt dat een kind tussen de tien en twaalf jaar tot deze jaren van het onderscheid kwam, later (1910) heeft de Romana de leeftijd van zeven jaar als ondergrens gesteld voor de eerste communie.
In zekere zin heeft de Reformatie deze regel onverkort overgenomen. Bij Luther komen we een ondergrens van zeven jaar tegen. Calvijn schrijft in de Institutie over een minimumleeftijd van tien jaar, de vluchtelingengemeente in Londen legt de ondergrens bij veertien jaar; en ten tijde van de Dordtse Synode zijn er berichten uit Friesland over de avondmaalsgang van twaalf-, dertien- en veertienjarigen.
Eén belangrijk gegeven domineert op dit punt in de hele Reformatie, namelijk dat de avondmaalsgang een belijdenisgang is. Het avondmaal is noodzakelijk verbonden aan de belijdenis van het geloof.
Voor de avondmaalsgang ligt dus altijd een moment waarop een gemeentelid toegang vráágt tot het avondmaal, en na de belijdenis van het geloof krijgt hij die ook. Het zijn de kerkenraden voor wie deze belijdenis gedaan wordt.
De Reformatie is er van harte van overtuigd dat de avondmaalstafel niet per definitie openstaat voor wie ook maar komt toelopen. Het is het avondmaal van Christus met degenen die Zijn Naam belijden.

Catechese
Met deze karakterisering komt dan ook als vanzelf het belang van catechese naar voren. Hoe zullen we de naam van Christus belijden zonder in de leer van het evangelie onderwezen te zijn? Hoe zullen we Zijn dood gedenken, zonder te weten wat het geloof is, wat het gebed is, wat het gebod is? Catechese of onderwijs is dus noodzakelijk.
Een belangrijk gegeven uit de geschiedenis is dat belijdenis doen gelijk staat aan toegang vragen tot het heilig avondmaal.

Verschuivingen
In de loop van de eeuwen vinden verschuivingen plaats. Door bepaalde vormen van piëtisme neemt de avondmaalsgang in de loop van de achttiende eeuw af.
In 1816 wordt in het Algemeen Reglement voor de Nederlandse Hervormde Kerk bepaald dat er eenmaal per jaar een moment in het leven van de kerkelijke gemeente is waarop men in het openbaar belijdenis van het geloof kan doen.
Voor het eerst in de geschiedenis vindt het belijdenis doen plaats in een eredienst. Hieraan vooraf gaat een seizoen van belijdeniscatechese.
Dit belijdenis doen is echter niet gelijk aan het toegang vragen tot het heilig avondmaal. In bevindelijke kringen is het onderscheid tussen kerkelijk recht en goddelijk recht gaan spelen. In de kringen van de moderne theologie en de opkomende vrijzinnigheid verliest het avondmaal eveneens aan betekenis, waardoor het belijdenis doen meer een maatschappelijke en sociale dan een geestelijke betekenis krijgt.
De koppeling belijdenis-avondmaal verdwijnt meer en meer. De belijdenis krijgt ook betekenis met betrekking tot actief en passief kiesrecht, de mogelijkheid om tot bepaalde publieke functies toegelaten te worden.

Aanleiding
Onder invloed van de oecumene en de liturgische beweging (G. van der Leeuw) in de jaren ’30 van de vorige eeuw begint een andere visie op het avondmaal terrein te winnen. In de oecumene wordt men met de kindercommunie geconfronteerd (niet alleen in de Rooms-Katholieke Kerk, maar ook in de Lutherse Kerk). In de liturgische beweging komt veel meer nadruk te liggen op het objectiefsacramentele karakter van de eredienst.
In de jaren ’70 gaan eerst de Hervormde Kerk en daarna de Gereformeerde Kerken over tot openstelling van het avondmaal voor niet-belijdende leden, onder wie jongeren. Frappant is de aanleiding hiertoe: de constatering van een teruglopende avondmaalsgang in de gemeenten. Exact hetzelfde argument hoorde ik een paar jaar geleden in een gemeente in Friesland. Daar wilde men ook de kinderen tot het avondmaal gaan nodigen, om zo ook de ouders weer aan het avondmaal te krijgen.
Even frappant vond ik dat enkele oudere gereformeerde collega’s zeiden: ‘Nooit aan beginnen.’ Gereformeerde collega’s die destijds hartelijk voorstander waren van de toelating van doopleden aan het avondmaal, zeiden achteraf dat ze er nooit aan hadden moeten beginnen. Onder andere omdat het op de langere termijn zeker geen positief effect heeft gehad. Na een korte, enthousiaste opleving zakte de animo even snel weer weg.

Doop
In de overwegingen rond de toelating tot het heilig avondmaal, met name van kinderen, spelen enkele bijbels-theologische thema’s een rol. Ik noem de belangrijkste:
De betekenis van doop en verbond in relatie tot het avondmaal. We mogen als vaststaand feit aannemen dat er in het Nieuwe Testament een onherroepelijke afhankelijkheid tussen doop en avondmaal bestaat. Het avondmaal is alleen voor gedoopte christenen.
Aangezien de doop in het Nieuwe Testament ook een belijdend karakter draagt, en de bediening van de doop (ook van de huisdoop) verbonden is aan de belijdenis dat Jezus de Christus is, staat eveneens vast dat doop en avondmaal sámen niet zonder geloofsbelijdenis plaats kunnen vinden.

Sedermaaltijd
In de twintigste eeuw is in het bijbels-theologisch onderzoek aandacht gekomen voor de relatie tussen de sedermaaltijd en het avondmaal. Jezus heeft het avondmaal immers ingesteld tijdens de paasmaaltijd. Spannende vraag is hoe we het verband moeten zien. Kun je een isgelijkteken zetten tussen paasmaaltijd en avondmaal? Zo ja, dan kun je ook de kinderen aan het avondmaal nodigen en hun zelfs een actieve taak geven.
Anderen wijzen erop dat Jezus het avondmaal heeft ingesteld tijdens een specifiek moment van de sedermaaltijd: niet bij het eten van het geslachte paaslam, maar tijdens het gedachtenismoment.
Een ander belangrijk verschil is dat in het nieuwtestamentisch spreken over het avondmaal schuld en verzoening het kernpunt is, terwijl het Pascha cirkelt om slavernij en verlossing.
Een ander gegeven is dat het Pascha in de gezinnen gegeten werd en wordt, terwijl het avondmaal in de samenkomst van de gemeente bediend en gevierd wordt.
Of in het Nieuwe Testament daadwerkelijk kinderen deelnamen aan het avondmaal, weten we niet.
Dat kinderen voluit betrokken waren in de samenkomsten van de gemeente, staat wel vast. Ongetwijfeld hebben ze geparticipeerd in de agapè-maaltijden.

Volgende week het slot: wanneer mag iemand aan het heilig avondmaal?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen