Boekbespreking

‘Haben wir es gewusst?’ is een regelmatig terugkerende vraag met betrekking tot het lot van de Joden in de Tweede Wereldoorlog. Het citaat in de titel van dit boek is ontleend aan Etty Hillesum, die schreef: ‘Wij weten niets van hun lot. Misschien zullen we het binnenkort weten...’ Menig historicus heeft zich over deze vraag gebogen. De drie grote geschiedschrijvers van de Jodenvervolging hebben volgens Robert Vuijsje de ‘niet-geweten mythe’ in stand gehouden, zegt de auteur. Bij en na Vuisje werden de gewone Nederlanders als medeplichtigen gezien. ‘Waar Herzberg de Holocaust nog met zoveel woorden had uitgesloten van de Nederlandse geschiedenis, werd deze er nu middenin geplaatst.’ Bij De Jong stond voorop gebrek aan informatie en de ‘onvoorstelbaarheid van Auschwitz’. Geert Mak bijvoorbeeld was echter van oordeel dat ‘veel Joden’ het slachtoffer waren geworden van ‘passief antisemitisme’ en ‘gemakzucht’.
Na 1980 wordt de overheersende gedachte dat Nederland niet heeft willen weten wat er gebeurde. Nederland keek weg van de Holocaust. ‘Wie toegaf te weten was tegenover een zo verschrikkelijke gebeurtenis moreel verplicht in actie te komen. Overal had men andere prioriteiten dan het redden van Joden’, schreef
Nanda van der Zee.
Dr. Bart van der Boom, docent moderne geschiedenis in Leiden, heeft zich opnieuw over de vraag gebogen. Hij deed dit aan de hand van 164 dagboeken, waaruit hij reconstrueerde wat men destijds hoorde en dacht. In een hoofdstuk met de titel: ‘Kennis: gewusst?’ concludeert Van der Boom: ‘Wist de gewone Nederlander tijdens de Bezetting van de Holocaust? Het antwoord is: nee. Bij gebrek aan heldere, frequente en gezaghebbende informatie was weten geen optie. Het zou anders zijn geweest wanneer de BBC eens in de week had gezegd: luisteraars, het klinkt ongelooflijk, maar neemt u van ons aan dat de gedeporteerde Joden niet tewerkgesteld worden, maar in grote meerderheid bij aankomst gedood. Maar dat deed de Engelse radio niet. Ze zei wel met enige regelmaat, net als de illegale pers en de Duitse propaganda, dat de Joden werden ‘vernietigd’ en ‘uitgeroeid’. Maar die termen waren niet synoniem met de Holocaust – nóg niet.
De gewone Nederlander wist niets over het lot van de Joden. Maar hij vermoedde, veronderstelde, vreesde wel iets. Hij bezat geen zekerheid, maar wel een verwachting. En die verwachting viel binnen een duidelijke bandbreedte. Aan de ene kant werd die begrensd door de werkelijkheid van Auschwitz en Sobibor. Die was voor de tijdgenoot onvoorstelbaar. De meeste mensen overwogen de mogelijkheid van onmiddellijke, industriële moord niet eens; ze verwachtten, zo is wel gezegd, het ergste – niet het ondenkbare.
Maar dat betekent niet dat de gewone Nederlander de leugen van reguliere arbeidsinzet geloofde; die leugen vormde de andere grens van de bandbreedte. Niemand zag de deportatie van de Joden als een onschuldige operatie. Dat zij slecht behandeld zouden worden, dat er op termijn veel doden zouden vallen, was vanzelfsprekend. De vraag was hóé slecht, hoevéél doden en op wélke termijn. Dat was allemaal hoogst onzeker.’
De meeste tijdgenoten waren van oordeel dat de dood het gevolg was van het zware werk dat de Joden moesten verrichten. Van der Boom schreef een zeer gedocumenteerd werk, onderbouwd met ruim honderd pagina’s literatuur en noten en geplaatst in de bredere context van de vijf jaren Tweede Wereldoorlog. Gegeven de minutieuze reconstructie van de dagboeken laat het boek zich niet lezen als een roman. Maar het is wel een fundamenteel standaardwerk over een thema dat ons bezig moet blijven houden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen