Wij wisten het (niet)

Wist de gemiddelde Nederlander wel of niet van de Holocaust in de Tweede Wereldoorlog? Volgens sommigen is het ondenkbaar dat de gewone man niet(s) wist over het lot van de gedeporteerden. Anderen denken hier een stuk genuanceerder over. Twee jaar geleden haalde kardinaal Simonis de woede van velen over zich toen hij in verband met het misbruik in de Rooms-Katholieke Kerk opmerkte: ‘Wir haben es nicht gewusst.’

Oorlogsdagboeken
Bart van der Boom, docent moderne geschiedenis aan de Universiteit Leiden, schreef een interessante studie over de vraag of mensen in 1940-’45 nu wel of niet over de Holocaust wisten. Voor wie is opgevoed met de boeken van Abel Herzberg of Loe de Jong is de uitkomst van het boek Wij weten niets van hun lot niet heel erg verrassend.
De Leidse historicus onderzocht 164 oorlogsdagboeken (verrassende insteek!) en concludeert dat de gemiddelde Nederlander weliswaar niet onverschillig stond tegenover de Jodenvervolging, maar niet wist dat de meeste gedeporteerden bij aankomst in de concentratiekampen werden gedood. Wir haben es nicht gewusst!

Larie
De vraag wat mensen precies wel en niet wisten tijdens de Tweede Wereldoorlog blijft fascineren. Hoe is het in de wereld mogelijk dat er zulke verschrikkelijke dingen zo dichtbij plaatsvonden en dat men het niet wist? Argwanend en wantrouwig als we zijn, geloven we dit in feite niet.
Zes jaar terug hekelde Ies Vuijsje in haar boek Tegen beter weten in. Zelfbedrog en ontkenning in de Nederlandse geschiedschrijving over de Jodenvervolging het tot nu toe altijd in stand gehouden beeld dat we van niets wisten. Wir haben es nichts gewusst!
Totale larie, we wisten het wel degelijk. Maar we lieten het gewoon gebeuren.

Genuanceerd beeld
Het septembernummer van Transparant biedt een interessant interview met Bart van der Boom over zijn nieuwe studie. Duidelijk is dat de Leidse historicus de conclusies van Vuijsje niet zonder meer overneemt.
Het springende punt in dezen is volgens hem dat we moeten oppassen niet in een moreel schema terecht te komen, waarbij de omstanders als voluit schuldigen functioneren tegenover de machteloze slachtoffers. Vanuit de dagboeken rijst een tamelijk genuanceerd beeld omhoog. De mensen wisten het wel, maar stonden voor een duivels dilemma. Je gezin opofferen door een Jood te laten onderduiken? Een zeker optimisme dat het wellicht toch zo’n vaart allemaal niet lopen zou, hield de dubbelheid in stand. Iets weten en toch (nog) niet handelen. Dat is herkenbaar.

Niet naar handelen
Er zouden meer aspecten uit dit interview naar voren gehaald kunnen worden. Wat betekenen deze dingen voor ons mensbeeld of onze visie op de aard van het kwaad? Enzovoort. Wat voor nu intrigeert is de vraag hoe het komt dat wij dingen weten maar er vervolgens niet naar handelen.
Ik noemde hierboven de misbruikaffaire in de Rooms Katholieke Kerk. Bisschoppen wisten het (in sommige gevallen), maar hielden hun mond erover. Onbegrijpelijk, zeggen we dan.
Maar hoeveel dingen worden in kerk en gemeente niet weggestopt?
Wir haben es nicht gewusst! Een eerlijke, tijdige én (uiteraard) zorgvuldige communicatie, juist als dingen fout gaan, zou echter zo geestelijk en helend kunnen zijn.

Media
Kort geleden stonden de kranten vol en bol over het ‘misbruik’ van Facebook. Eerst deed zich de zogenaamde Facebookmoord voor, en even terug voltrok zich een drama in Haren ten gevolge van een ‘kleine vergissing’ op Facebook. We weten en kennen allemaal de gevaren van het mediagebruik. Het voelt in de gemeente soms echter als achteraf geklets als je daar nog mee komt.
We kunnen immers niet meer zonder? Nee? We bespreken liever de vraag hoe je ermee omgaat. Het medium op zichzelf is niet verkeerd, maar het zit ’m in het gebruik. Is dat zo?

Willen of kunnen?
Wir haben es nicht gewusst. Echt niet?
De studie van Van der Boom laat zien dat er een gapend gat kan zitten tussen wat je enerzijds (wel) weet, maar wat vervolgens niet in concrete daden en handelen wordt omgezet. Me dunkt dat ook deze zonde in de gereformeerde gezindte welig tiert. Het is een verschuilen achter vermeende onmacht.
Wíllen of kúnnen, wat is het ook alweer? Ondertussen valt er in het pastoraat steeds meer puin te ruimen ten gevolge van het niet handige gebruik – vergeef me de vele eufemismen in dit verband – van de sociale media.

Wir haben es nicht gewusst. Gij zult niet liegen; we weten het wel. Wordt het niets eens tijd dat we naar ons weten gaan handelen?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen