Grote vriend van Luther

Op jonge leeftijd kwam Melanchthon (1497-1560). Hij was buitengewoon begaafd, met name in die wetenschappen die gericht waren op communicatie onder mensen en wel op de klassieke manier.
Hij greep, naar de trant van de ontwikkelingen die Erasmus op gang had gebracht, terug op de denkers en schrijvers van de vroege oudheid. Hij gebruikte methoden die in zijn eigen tijd compleet buiten spel waren geraakt.
Door deze manier van welbewust communicatief handelen was hij in staat om de boodschap van Luther in een vorm te gieten waarin zij aan de volgende generaties kon worden doorgegeven. Menselijk gezien zou het vuur van het evangelie, dat Luther met verrassende kracht had verkondigd, na hem aan gloed ingeboet hebben als Melanchthon er niet die vorm aan had kunnen geven, die op een bepaalde manier uitermate voor die tijd geschikt bleek om haar door te geven.
Je kunt erover nadenken hoe het anders zou zijn gegaan. Wellicht zou de vitaliteit van de reformatorische boodschap spoedig haar kracht hebben verloren, of zij zou mogelijkerwijze in sectarisch enthousiasme zijn ondergegaan.

Vrienden
Voor een groot deel is de kracht ervan gebleven, vooral omdat Luther en Melanchthon vrienden voor het leven waren. Hun vriendschap kwam zeker door karakterverschillen onder spanning te staan, maar als dit gebeurde was het slechts voor kort.
Luther beschouwde zijn jongere vriend zo hoog dat hij diens werken soms zonder zijn toestemming uitgaf. Zo ging het met Melanchthons commentaar op de brief van Paulus aan de Romeinen, waarin hij stellig eigen theologie herkende.
Niet maar een vriendschap van en voor theologen was het, maar een zeer persoonlijke, op elkaar betrokken verbondenheid, met belangstelling voor vrouw en kinderen en vooral in collegialiteit aan de universiteit van Wittenberg, waar elk van hen op eigen manier colleges gaf. Het was deze boven vakmatigheid uitstijgende relatie, die de Reformatie haar kracht heeft gegeven.

Pedagoog
Niet voor niets wordt Melanchthon de pedagoog of magister van Duitsland genoemd. Hij kan in zekere zin vergeleken worden met Johannes Sturm uit Straatsburg, wiens werkterrein minder omvangrijk was.
Beiden hebben er voor geijverd dat de jeugd een stevige opleiding zou ontvangen. Beiden waren ook overtuigd dat bij de theologische studie die ten goede zou komen aan de kerk de kennis van en de vaardigheid in de oude talen het eerste vereist was.
De preken van priesters en predikheren stond niet op niveau. Het Woord van God was begraven geraakt onder de franje van tijddodend gepraat, in het beste geval had het iets te maken met een slechte theologie en speelde het zich af binnen een formeel hiërarchisch gebinte. Zonder inhoud, kracht of troost.
Melanchthon wilde deze toestand doorbreken door in ieder geval helderheid en duidelijkheid te scheppen in de manier van preken. Zo moest de boodschap tot de mensen komen. Aan het eind van zijn leven beschreef hij de twijfel waarin de zielen gevangen waren door de onzekerheid betreffende het heil, de genade, de kracht van het kruis.
Voor hem lag de zekerheid niet in de oppervlakkige en gewichtloze prediking. Ook niet in de bespiegelende theologie, die zich overeind wilde houden met het doorzoeken van de verborgenheden áchter het evangelie. Christus kennen houdt niet in dat we de geheimen van zijn goddelijke en menselijke natuur doorzoeken, of die van zijn vleeswording. Christus kennen bestaat in het kénnen van Zijn weldaden.
Evenals Luther zag Melanchthon de samenhang van het ‘voor ons’ met het ‘in ons’. De rechtvaardiging berustte dus niet alleen op de toerekening van Christus’ gerechtigheid, maar tegelijk op de inwoning van Christus in de harten van de gelovigen. Deze centrale theologische werkelijkheid doortrok het denken en het werk van Melanchthon.

Ware kerk
Waar Christus gepredikt en geloofd wordt, daar is de ware kerk.
Voor Melanchthon is het begrip ‘ware kerk’ van grote betekenis.
Het Woord van God moet daar tot heerschappij komen. In de godsdienstgesprekken tussen de rooms-katholieke en de evangelische kerken functioneerde dit inzicht voor hem als motief om de eenheid te zoeken, ook al waren de resultaten vrijwel altijd negatief.
Op zijn sterfbed verklaarde hij dat hij liever ging sterven dan nog weer een godsdienstgesprek bij te wonen. Het was alles blijkbaar tevergeefs geweest. Toch was zijn standpunt nooit anders geweest dan dat zij die van Christus waren ook in eenheid bij elkaar zouden wonen.
Opvallend is het dat hij kort voor zijn heengaan het zeventiende hoofdstuk las uit het evangelie naar Johannes. Hij vatte het in drie punten samen: de hemelse Vader wil zich onder de mensen een kerk verzamelen. Zijn leerlingen moeten vreedzaam en eendrachtig tezamen zijn. Hij wil hun zaligheid en het eeuwige leven geven.
Er is geen twijfel aan dat Melanchthon de prioriteit van Gods genade heeft vastgehouden in zijn gehele leven. Zijn bewondering voor Erasmus berustte niet op zijn instemming met de leer van de vrije wil.

Nalatenschap
Melanchthon heeft in formele zin geen testament nagelaten. Wat eerder door hem in een document was vastgelegd, bleek toen zijn einde kwam niet meer te vinden.
Ook zonder een zodanige wilsbeslissing is het duidelijk dat hij meer heeft nagelaten dan wat op een perkament zou kunnen worden aangegeven.
Melanchthon heeft de kerken gediend naar zijn vermogen, of misschien moeten we zeggen zo, dat het zijn krachten te boven ging. In zijn leven als geheel genomen is het zichtbaar geworden.
Kort voor zijn sterven schreef hij als laatste aantekening de gronden neer waarom we bij het sterven niet zouden behoeven te vrezen. ‘Je komt vrij van de zonden.
Je zult bevrijd worden van alle moeiten en van de woede van de theologen. Je zult tot het licht komen, God aanschouwen, Zijn Zoon kunnen zien.
Je zult die wonderbaarlijke geheimenissen leren kennen, die je in dit leven niet hebt kunnen begrijpen: waarom wij zo geschapen zijn zoals we zijn en waarin de vereniging bestaat van de beide naturen in Christus.’
Tot het Licht komen. De ontraadseling van de geheimen Gods zien, die hier geheimen bleven maar daar tot de eindeloze aanbidding zullen brengen.

Geduld, eenvoud, oprechtheid

Dr. W. van ’t Spijker bekent dat hij de vraag naar zijn eigen geestelijke erfenis erg moeilijk vindt.

‘Calvijn zei: ‘Ik praat niet graag over mezelf’. Hij deed het trouwens wel, ook op veel manieren. Maar hij hield er niet van. Zij hele werk was een expressie van wat hij wilde dat de mensen zouden kennen en in praktijk zouden brengen. Dat staat ook ongeveer zo in zijn testament.
Melanchthons testament was zoek toen men het kort voor zijn sterven zocht. Zijn laatste summiere aantekening op papier bevat genoeg om te weten waarvan hij vol was. In die richting gaan nu ook mijn gedachten.
Als ik het goed begrijp, heeft hij veel last gehad van zijn zonden. Hij noemde dit als eerste punt waarom hij het sterven niet zou behoeven te vrezen. Men wordt bevrijd van het kwaad, van de zonde, in wat voor vorm dan ook. Het is de kern van het evangelie. Het is in twee woorden uit te drukken: zonde én genade.
We zouden dit, in welke komende generatie dan ook, nooit kunnen opgeven. Het is Christus, verzoening, opstanding, vernieuwing, verwachting en unieke hoop, alle heil voor tijd en eeuwigheid.
Kortom, de kwaliteit van de kerk hangt af van de kwaliteit van de prediking. Daarom is het voor mij onbegrijpelijk dat bij tal van theologische opleidingen de kennis van de grondtalen is weggevallen. Dat is niet een kwestie van mindere of meerdere wetenschappelijkheid. Het is een geringschatting van de Schriften zelf, die de unieke prioriteit hebben in de verkondiging in de kerken.
Op de een of andere manier moet dit samenhangen met de voor mij onbegrijpelijke verdeeldheid van de kerk. Zij is zo ver doorgeslagen, dat ze geaccepteerd is als onvermijdelijk. Alsof het zo hoort. Is Christus gedeeld? Is het niet één Geest, één geloof, één doop, één God en Vader van allen, in en boven allen?
Melanchthon gruwde op zijn sterfbed van de razernij van de theologen. Hij was er zelf bijna onder bezweken. Alleen het sterven kon hem ervan verlossen. Twisten, verdeeldheden, partijzuchten. Soms had ik de indruk dat de kerken zelfs de moslims overtreffen in hun onderlinge partijzucht. Dít had ik liever niet geschreven. Maar is het anders? Laten zij die werkelijk gereformeerd willen zijn of willen blijven hun roeping, die van boven is, volgen.
Wat bij Melanchthon treft, mag ons ook wel voor ogen blijven staan: wij kennen ten dele. Theologen lopen het gevaar dat zij de wonderbaarlijke geheimenissen van schepping en verlossing hier al willen doorzien.
Ze vergeten dan gemakkelijk dat ons kennen zeer ten dele is. Daarom is theologische variëteit een plus en geen nadeel.
Er zullen veel vragen zijn waarop de eeuwigheid geen antwoord zal bieden, omdat de vraagstelling niet klopt. Echte, goede vragen moet men leren stellen. Daarom komt het aan op eenvoud, nederigheid, oprechtheid en vooral op geduld. Ik zie dat dit geen testament is. Maar zo heb ik tot nu toe geprobeerd de dingen te zien en te doen. Pro Deo.’

Volgende week: de geestelijke erfenis van John Knox.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen