Boekbesprekingen

Helma Ruijs
Acceptance of Vaccination among Orthodox Protestants in the Netherlands.
Proefschrift Radboud Universiteit Nijmegen; 195 blz.
Vaccineren of inenten is een vast onderdeel van mijn werk als jeugdarts. Omdat ik ook ouders ontmoet die om principiële redenen vaccinatie afwijzen, levert dat regelmatig boeiende gesprekken op. Zelf kom ik ook uit een gezin waar aanvankelijk niet werd gevaccineerd, dus er is veel herkenning. Ik stel mezelf daarbij de vraag hoe gesprekken met deze ouders het beste gevoerd kunnen worden. Soms miskennen zij de ernst van sommige kinderziekten. Wie een kind met hersenontsteking heeft gezien, als gevolg van mazelen, of met oogproblemen, als gevolg van rode hond, zal niet snel een kinderziekte onbeduidend noemen. Mijn gesprek met deze ouders bevat dus informatie over de medische aspecten van vaccinatie, de eventuele bijwerkingen en de ernst van sommige kinderziekten. De vraag is echter of deze informatie voldoende is om jonge ouders bewust een keus te laten maken, ongeacht wat ze kiezen.
Juist deze vraag is het uitgangspunt van het onderzoek van collega Helma Ruijs. Zij onderzocht de afwijzende reactie van bevindelijk gereformeerden op vaccinatie, wat resulteerde in een Engelstalig proefschrift: de acceptatie van vaccinatie in de reformatorische gezindte.
Veel jonge ouders, zo is haar conclusie, kiezen voor wel of niet vaccineren op basis van de familietraditie. Het is meestal geen bewuste keuze. Ruijs ziet hierin een taak voor de consultatiebureaus, zodat deze ouders hun keus bewust gaan maken. Daarvoor dient het bureau uitleg te geven. Maar, zo voegt de auteur er voorzichtig aan toe, dat zal er niet altijd toe leiden dat traditioneel bezwaarde ouders hun standpunt wijzigen.
Mogelijk kiezen ze, na uitleg, bewust tegen vaccineren.
De beslissing om niet te vaccineren berust op het geloof in de voorzienigheid van God.
Het viel Ruijs op dat er ook bevindelijk gereformeerden zijn die hetzelfde dogma belijden, en wel vóór vaccinatie kiezen. Die mensen zien vaccinatie als een middel dat God in Zijn voorzienigheid heeft gegeven.
Om welke aantallen gaat het? In Nederland zijn er veel meer mensen die om niet-religieuze redenen vaccinatie afwijzen dan religieus bezwaarden. Het verschil tussen beide groepen zit in de demografische spreiding over ons land. Mensen die om bijvoorbeeld antroposofische redenen vaccinatie afwijzen wonen diffuus verspreid over Nederland en hebben daardoor nauwelijks invloed op de vaccinatiegraad van hun regio. Religieus bezwaarden wonen daarentegen vaak geconcentreerd rond bepaalde kerkgebouwen en scholen, waardoor de vaccinatiegraad ter plaatse sterk kan dalen. Dat laatste kan ertoe leiden dat infectieziekten spontaan uitbreken en zich verspreiden. Vandaar dat de overheid zich juist richt op mensen die godsdienstige bezwaren hebben tegen vaccinatie.
Ruijs schat het aantal ‘orthodox protestanten’ op 250.000, waarvan minimaal 60 procent is gevaccineerd.
Hoe gaan huisartsen en consultatiebureauartsen om met niet-vaccinerende ouders?
Meestal volstaan zij met het geven van medische informatie. Een enkele arts bespreekt het proces van de besluitvorming en betrekt daarbij religieuze noties. Waarschijnlijk zijn dat artsen die de gereformeerde gezindte kennen. Grosso modo blijft hun rol adviserend van aard. Alleen bij een mogelijke tetanusinfectie (dus bij iemand die straatvuil in een wond heeft gekregen) nemen huisartsen een paternalistische houding aan en sturen ze aan op vaccinatie.
Welke rol kunnen ambtdragers hierbij hebben? Ruijs heeft diverse ambtdragers geïnterviewd. Ze bemerkte dat, ongeacht zijn visie op vaccinaties, geen enkele ambtdrager bereid was het overheidsstandpunt betreffende vaccinatie te promoten. Ze zien het als een persoonlijke keus, die de gemeenteleden zelf moeten maken.
De auteur vraagt zich derhalve ook af of gesprekken tussen religieuze leiders en de overheid – denk aan het driemanschap uit 1994 bestaande uit prof.dr. P.F. Maas, prof. dr. J. Douma en ds. A. Moerkerken – wel zinvol zijn. Waarschijnlijk niet.
Al met al is het een boeiend proefschrift, waarbij de auteur op een beschouwende wijze naar de gereformeerde gezindte kijkt.
Ze spreekt geen waardeoordelen uit en laat duidelijk zien dat een theologische discussie niet met medische argumenten beslecht kan worden.

Corry Teeuw-Saly, Ridderkerk

Niek Scheps
Weersta vanaf het begin maar slechts met het geesteszwaard. Het verzetswerk van J.H. Scheps 1940-1945.
Uitg. Aksant, Amsterdam; 377 blz.; € 35,-.
Niek Scheps genoot in zijn tijd bekendheid vanwege ‘Kerknieuws van Scheps’, te weten als hoofdredacteur van het weekblad Kerknieuws, dat door zijn vader, W.C.F. Scheps, was opgericht. Na zijn pensionering zette hij zich aan een proefschrift over het verzetswerk in de jaren 1940 tot 1945 van zijn oom Johannes Hermanus Scheps (1900-1993), die van 1946 tot 1967 voor de PvdA in de Tweede Kamer zat. Kort voor de voltooiing van zijn proefschrift overleed Niek Scheps plotseling, in 2008 op 81-jarige leeftijd. Anderen hebben het manuscript afgerond en daarmee de herinnering vastgelegd aan een man wiens leven was gekenmerkt door afkerigheid van het gebruik van geweld en geloof in de kracht van geestelijke weerbaarheid.
Johannes Scheps was van gereformeerden huize maar kwam tot een breuk met de overtuiging waarmee hij was opgevoed. Die verschuiving was wel fors. Niek vat deze in vier punten samen: geen geloof meer in Christus als de Zoon van God, niet meer ‘zo duidelijk‘ geloof in God als persoon, ‘al wilde hij niet ontkennen dat God een persoon kan zijn’, niet meer uitgaande van de Bijbel als het onfeilbare Woord van God en twijfel aan ‘de bijbelse gedachten van het eeuwige leven’. In 1928 werd hij lid van de Hervormde Kerk, waarin hij ‘algemene vrijheid’ vond, maar in 1987 verliet hij deze kerk weer omdat hij beducht was voor leertucht in een gemeenschap waartoe ook de Gereformeerde Kerken toetraden. Niek Scheps schetst zijn oom als vrijzinnig maar ziet ‘een golvende lijn’, omdat hij, als het erop aankomt toch behoefte heeft aan ‘het meer orthodoxe geloof in God’.
Toen in 1936 door de minister De Wilde aan de Vrijdenkers Radio Omroepvereniging (VRO) de zendtijd werd ontnomen, trad Scheps ervoor in de bres en vond hij confessionele politici (protestants en rooms-katholiek) tegenover zich. Ds. P. Zandt zag in het tolereren van de VRO ‘weer de wrange vruchten van de verzaking van artikel 36’.
Al in zijn jeugd koesterde Joh. Scheps sympathie voor de SDAP, maar hij wees de revolutie van Troelstra in 1918 af. In 1931 trad hij evenwel toe tot de SDAP maar als ‘religieus socialist’ vond hij in deze partij zaken die hem niet behaagden. In de naoorlogse jaren speelde hij dan ook een belangrijke rol in de Protestants Christelijke Werkgemeenschap binnen de PvdA.
In het boek concentreert de auteur zich op de houding van zijn oom in de bezettingstijd.
Ook in die tijd geloofde hij slechts in het geesteszwaard. ‘In het woord slechts lag het unieke van zijn verzet’, zegt Niek Scheps. In ongeveer 1500 lezingen (met in totaal ca. 20.000 hoorders) en in tientallen brochures droeg hij zijn visie uit. Hij had ook principiële bezwaren tegen een vervalst persoonsbewijs. Hij vond dat een leugen. Toch bezweek hij een keer voor de verleiding. Bij een controle in de trein bij Voorschoten heeft een NSB’er hem toen herkend. Zo kwam hij toch in de gevangenis, waar hij ook een podium zocht voor zijn overtuiging.
Uiteraard staat het boek in de context van activiteiten en opvattingen van vele anderen, zoals Karl Barth, dr. J.J. Buskes, dr. W. Banning, prof.dr. K. Dijk, prof. F.C. Gerretson, ds. J. Overduin, prof.dr. H. Visscher, ds. G.H. Kersten. Het gaat hier niet om een beoordeling van de visie van de geportretteerde – in dit geval het pacifisme en het christen-socialisme – maar om de wijze waarop de biograaf zijn ‘held’ voor het voetlicht bracht. Dat heeft Niek Scheps op een boeiende, inzichtelijke wijze gedaan.

J. van der Graaf, Huizen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen