Gangmaker in de kerk

De geestelijke erfenis van…Het jaarlijks verschijnende Luther Jahrbuch somt in elk deel honderden titels van boeken en artikelen op die aan Luther zijn gewijd. Maar valt er dan werkelijk nog steeds iets zinnigs over hem te zeggen en te schrijven?
Er is immers in die vijf eeuwen zo veel in de wereld veranderd. En zijn, als arts-psychiater en cultuurcriticus dr. J.H. van den Berg gelijk heeft, de mensen zelf ook niet veranderd?
Wanneer Peter Brunner in 1961 zijn boekje Luther und die Welt des 20. Jahrhundert uitgeeft, gaat hij direct al op deze vragen in. Hij somt dan een breedvoerige lijst op van alle mogelijke verschillen tussen de tijd van Luther en de wereld medio de twintigste eeuw. Maar daarna laat hij geen twijfel over de actualiteit van Luthers boodschap.
Vijf jaar later gaf dr. F. Boerwinkel het boekje Inclusief denken uit. Daarin betoogde hij dat een andere tijd een volkomen ander denken vergt.
Hij stelde vast dat sinds 1500 de menselijke ruimte, het wereldbeeld en de macht een nieuwe gedaante hebben aangenomen. Hij illustreert dit met zes ‘cascadische versnellingen’ die zich sindsdien hebben voorgedaan, namelijk in het voortbewegen (het vliegtuig), het denken (de computer), de vernietigingskracht (waterstofbom), de hoogterecords (ruimtevluchten), de bevolkingstoename en de communicatie. En dan wisten deze twee nog niets van de machten die in het tweede decennium van de 21e eeuw zich laten gelden en de mens verslaven: de televisie, internet met zijn miljarden websites, de mobiele telefoon, iPhones, iPads, Twitter, Facebook, LinkedIn en nog meer.

Verleden tijd?
Is Luther dan nu niet verleden tijd?
Wanneer we deze vraag met ja beantwoorden, geldt dat niet alleen Luther, maar ook zijn tijdgenoten en allen die voor hem en na hem leefden. Waar moet dan de grens worden getrokken? Waarschijnlijk trekken velen, vooral jongeren, die ergens één, twee decennia geleden.
Toch zullen zij die niet opgaan in de mode van de dag, die niet onhistorisch denken en leven, en wars zijn van de heersende oppervlakkigheid, bereid zijn van eerdere generaties te leren, in het bijzonder waar het de kunst in al haar gestalten geldt, de filosofie, de literatuur en de theologie.

Stempel
Zo moet worden vastgesteld dat de Reformatie van de kerk in de zestiende eeuw op deze vier gebieden een onmetelijk grote rol heeft gespeeld en dat van deze Reformatie Luther de gangmaker is geweest.
Ook zonder hem zou het op enig moment wel tot een reformatie gekomen zijn, maar de Reformatie zoals zij zich heeft voorgedaan, draagt sterk het stempel van Martin Luther. Wat hij heeft losgemaakt, heeft talloos velen in beweging gebracht, medestanders en tegenstanders. Het werd een beweging die niet meer te stuiten viel.

Vier leermomenten
In welk opzicht kunnen wij, kan de tegenwoordige generatie van Luther leren? Ik noem vier leermomenten.

1. Zijn moed en vastberadenheid, zijn bereidheid om vanwege de Christusbelijdenis te lijden. Hij brak zijn rechtenstudie af tegen de uitdrukkelijke wens van zijn vader en koos voor de theologie.
Wat hij in de heilige Schrift had ontdekt, bracht hij in het ene na het andere geschrift naar voren, zonder bang te zijn voor negatieve gevolgen en zonder ook maar een druppel water bij de wijn te willen doen. Toen hij door de paus uit de kerk werd gebannen, ging hij in december 1520 met zijn studenten naar de Wittenbergse Elsterpoort, waar hij de banbul in het vuur wierp. Toen zich tijdens zijn onvrijwillige onderduikperiode op de Wartburg moeiten in ‘zijn’ Wittenbergse gemeente voordeden, verliet hij tegen de zin van zijn vorstelijke beschermer zijn veilige adres om orde op zaken te gaan stellen. Samen met zijn collega en vriend Philippus Melanchthon nam hij de opbouw van een nieuw kerkelijk leven ter hand. En zo is hij doorgegaan.

2. Dit alles deed hij vanuit zijn rotsvast, hoewel steeds weer aangevochten geloof. Hij vertrouwde totaal op zijn God, de God die hij in een moeizame strijd door de heilige Schrift had leren kennen als zijn genadige God en Vader. De Schrift was hem opeens opengegaan en toen was hij niet meer te houden. In zijn hart was een vuur gaan branden en hij moest van hetgeen hij van zijn God ontvangen had wel getuigen en rekenschap geven, tegen de felle tegenstroom en stormen in. In de Schrift had hij Gods stem vernomen, had hij de levende God ontmoet.

3. Luther was een man van de Bijbel. Talrijk zijn zijn uitspraken over de betekenis van de heilige Schrift voor de christen en de theoloog. Men moet zich niet alleen aan de Schrift houden, maar in de Schrift blijven. ‘Men moet in de Bijbel kruipen, zoals een haas in zijn rotsspleet.’ Het probleem van de Schriftkritiek was hem nog onbekend. Hij aanvaardde en ervoer de Schrift als voluit woord van God. Uterus dei est Verbum divinum: de moederschoot van God is het goddelijk Woord (verg. Jes.46:3). Dit Woord voedde zijn geloof, dit Woord was zijn kracht, door dit Woord schonk God hem de moed om alles en allen te weerstaan die aan dit Woord afbreuk deden. En dat was in de eerste plaats wel het geheel ontaarde pausschap en de vele onbijbelse leringen waarin de kerk in de Middeleeuwen was verstrikt geraakt.

4. In dit Woord hoorde hij hoe de mens ten diepste is, waar en in welke tijd of cultuur dan ook, en hoe God over de mens oordeelt. Waar door de Heilige Geest de stem van de Schrift wordt verstaan, weet de mens zich ontmaskerd, coram Deo (voor het aangezicht van God) gesteld. Dan is zijn enige redding: Christus. De heilige Schrift is vol van Christus, de Gekruisigde en de Opgestane, de levende Heer, aan Wie alles onderworpen is.

Mede door deze vier leermomenten blijft Luther actueel, ook in de 21e eeuw. Er gaat erg veel verloren wanneer zijn geestelijke nalatenschap zoek raakt.

Rekenen op spot en discriminatie

Als het gaat om wat ds. L.J. Geluk anderen wil aanreiken, komt de emeritus predikant allereerst een waarschuwing voor christenen van vandaag in gedachten. Ze zullen meer en meer op spot, achterstelling en discriminatie berekend moeten zijn.

‘Al is de mens sinds Luther ten diepste gelijk gebleven – mens, schepsel, voor het aangezicht van God –, de westerse cultuur is totaal veranderd. Luther leefde in het corpus christianum, wij leven daarentegen in een verregaand geseculariseerd land en in een ondergaande cultuur. Jongeren moeten zich realiseren dat zij, wanneer zij christen zijn, steeds meer eenzaam en vreemd in de samenleving zullen staan.
Er is in Europa en in Nederland nauwelijks een dorp hoe klein ook of er staat een kerkgebouw. Maar wordt het nog voor erediensten gebruikt? Het herinnert aan de tijd dat Nederland een gekerstend land was. En wanneer bij de kerk een toren werd gebouwd, wijst deze omhoog, naar de hemel, de onaanschouwelijke wereld van God.
Talloze christelijke verenigingen en organisaties zijn sinds de negentiende eeuw opgericht. Zij zetten zich in voor een christelijk getuigenis en christelijk bezig zijn op allerlei terreinen. Op een klein restant na hebben zij hun christelijk karakter uitverkocht.
Wie werkelijk christen is of christen wordt zal in toenemende mate ervaren dat zijn of haar levensovertuiging niet meer past in wat nu common sense is. Om niet af te glijden naar de grauwheid van de algemene, libertijnse genotcultuur, zal de christen een aantal ‘beginselen’ voor zichzelf dienen te formuleren waaraan hij zich wil houden. Beginselen – geen wettische regels, maar als houvast, dat voortvloeit uit het geloof in de God van Israël, de God van de Bijbel, de God en Vader van Jezus Christus. Beginselen dus voor de praktijk van elke dag. Daarvoor dienen we leerling van de heilige Schrift te zijn en in de leer te gaan bij christendenkers. Anders gezegd: ‘deugden’ – in tegenstelling tot de steeds meer heersende ondeugden als egoïsme en eerzucht, fraude en corruptie, ontrouw en geweld, verslaving aan seks en alcohol, de aanbidding van geld en verafgoding van de economie.
Om in deze en de komende samenleving staande en gaande te blijven zullen veel gebed, vast geloof en moed nodig zijn, zoals van Daniël te lezen is.
Kan de kerk daarbij behulpzaam zijn? De kerk? Hier wreekt zich het ontbreken van een historische kerk en de aanwezigheid van vele kerkelijke gemeenschappen, die niet alleen onderling maar ook alle in eigen huis verdeeld zijn. Is de kerk van Rome de oplossing? Maar hoe kunnen we tot haar willen behoren als we gevoed worden door de Schrift in de geest van de Vroege Kerk en van de Reformatie?
Het ligt in de lijn van de verwachting dat vele kerkgebouwen die nu nog gebruikt worden, straks gesloten zullen zijn en christenen in huisgemeenten samenkomen, zoals ook de kerk begonnen is.
Op spot, achterstelling en discriminatie zullen christenen berekend moeten zijn. Het zal nog moeilijker zijn dan nu het wezenlijke van het christelijk geloof aan kinderen en jongeren door te geven. Dit wezenlijke is de belijdenis van Christus, als degene die de toegang tot God ontsloten heeft, de Goede Herder, die Overwinnaar is van de duistere machten van schuld en duivel, dood en hel. De Kurios, de Heer, in wiens handen de toekomst ligt en wiens Rijk is en komt.

Volgende week het slot: de erfenis van Johannes Calvijn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen