Vroom en wereldbetrokken

Dietrich Bonhoeffer werd op 4 februari 1906 in het toen Duitse Breslau (dat nu in Polen ligt) geboren als één van een tweeling en als zesde van acht kinderen. In 1912 verhuisde het gezin naar Berlijn, waar zijn vader hoogleraar werd in de psychiatrie en directeur van de universiteitskliniek. Zijn moeder was afkomstig uit een aristocratisch milieu en gaf (zij had een onderwijsbevoegdheid) thuis les aan haar kinderen. Zo groeide Bonhoeffer op in een goed aristocratisch- burgerlijk milieu.

Theologie
Hij studeerde theologie en promoveerde op 21-jarige leeftijd. Na die studie deed hij als vicaris een jaar predikantswerk in Barcelona, om daarna zijn theologische studie aan de universiteit af te ronden met een ‘tweede promotie’, waardoor hij leerbevoegdheid kreeg. Vervolgens studeerde hij een jaar aan het Union Theological Seminary in New York. Daarna trad hij op als docent aan de universiteit van Berlijn, als studentenpastor, als hulppredikant in een Berlijnse achterstandswijk, en internationaal als jeugdsecretaris van de oecumenische Wereldbond voor vriendschapsarbeid. Hij was nauw betrokken bij de oprichting van de Noodbond voor predikanten en werd een van de leidende figuren van de Bekennende Kirche, de ‘tegenhanger’ van de door Hitler geformeerde rijkskerk. Na nog een jaar predikantschap in Londen kreeg hij de leiding van het predikantenseminarie van de Bekennende Kirche in Finkenwalde. In die tijd schreef hij zijn bekende Nachfolge. Nadat zijn lesbevoegdheid aan de universiteit was ingetrokken en het seminarie in Finkenwalde door het Hitlerregime was gesloten, zette hij zijn werk voort in het illegale groepsvicariaat van de Bekennende Kirche. In die jaren verscheen zijn Gemeinsames Leben. Op aandringen van zijn vrienden vertrok hij in 1939 naar de Verenigde Staten – weer naar het Union Theological Seminary –, maar hij kwam al snel tot de conclusie dat hij dit niet had moeten doen: ‘Ik zal geen recht hebben deel te nemen aan het herstel van het christelijke leven in Duitsland na de oorlog als ik niet de huidige beproevingen met mijn volk deel.’

Verzet
Vanaf dat moment werd hij steeds meer betrokken in het tegen het Hitlerregime gerichte verzetswerk. In 1943 werd hij gearresteerd en opgesloten in de onderzoeksgevangenis van Tegel. Daar heeft hij zijn vele, later zo bekend geworden brieven geschreven, gepubliceerd in Widerstand und Ergebung. Nadat anderhalf jaar later het regime ontdekte dat hij ook betrokken was bij de planning van de aanslag op Hitler op 20 juli 1944, werd hij overgeplaatst naar de Gestapogevangenis, waardoor vrijwel alle contacten met de buitenwereld werden verbroken. Op 9 april 1945 werd hij, op persoonlijk bevel van Hitler, in het concentratiekamp Flossenburg door ophanging ter dood gebracht. Bonhoeffer heeft in zijn leven tweemaal een diepgaande veranverandering doorgemaakt, één in het begin van de jaren dertig van de vorige eeuw en één aan het eind van die periode. Deze overgangen werden door zijn vriend en latere biograaf Eberhard Bethge aangeduid als de overgang van theoloog naar christen, respectievelijk de overgang van christen naar tijdgenoot. Deze overgangen zijn van grote betekenis geweest voor zijn (geloofs)visie op mens en wereld.

Belangstelling
Bonhoeffer is na de Tweede Wereldoorlog vooral bekend geworden door de publicatie van zijn in de gevangenis geschreven brieven aan Bethge. Het zijn brieven waarin hij zeer revolutionaire gedachten ontwikkelde over God, kerk, geloof, leven en wereld. Daarna groeide de belangstelling voor al zijn andere werken en voor zijn leven. Wereldwijd werd en wordt hij nog steeds bestudeerd. Eind vorige eeuw zijn zijn verzamelde werken gepubliceerd in een zeventiendelige uitgave: Dietrich Bonhoeffer Werke. In talloze landen (ook in Nederland) zijn er Bonhoefferwerkgezelschappen als afdelingen van de International Bonhoeffer Society.
De belangstelling voor Bonhoeffer is wel verklaarbaar. In de eerste plaats vanwege het visionaire gehalte van zijn werk: hij doorzag wat er op geestelijk gebied gaande was en hij voorzag de ontwikkelingen die zich in het geestelijk leven aan het voltrekken waren. En in de tweede plaats vanwege de combinatie van diepe vroomheid en radicale wereldbetrokkenheid, zowel in zijn werken als in zijn leven. Dat boeit velen die nu op zoek zijn naar de verbinding tussen wat tegenwoordig spiritualiteit en engagement heet.

Nederland
In Nederland is het werk van Bonhoeffer vooral bekend geworden door de door uitgeverij Ten Have uitgegeven brieven uit de gevangenis (in Verzet en overgave) en zijn Navolging, alsmede door de door Bethge geschreven biografie: Dietrich Bonhoeffer. Theoloog – Christen – Tijdgenoot. Dat was in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Pas in de beginjaren van deze eeuw verscheen bij Ten Have een serie boekjes, waarvan de inhoud meer in de meditatieve sfeer ligt – onder andere Bonhoeffers Gemeenschapsleven en Gebedenboek van de Bijbel en enkel bundeltjes met preken.
Daarnaast zijn er in de loop van de tijd bij verschillende uitgevers studies over (het werk van) Bonhoeffer verschenen door auteurs die Bonhoeffer intensief bestudeerd hebben. Te noemen valt: J. Sperna Weiland, G. Rothuizen, Fr. de Lange, H. Wiersinga, T.G. van der Linden en ondergetekende.

Verandering
Het feit dat er zo’n dertig à veertig jaar ligt tussen de verschijning van Verzet en overgave en Bethge’s biografie enerzijds en de uitgave van Gemeenschapsleven, Gebedenboek van de Bijbel en de prekenbundeltjes anderzijds, is veelzeggend. Het wijst duidelijk op een verandering van lezerskring. Want het is al een jaar of tien bekend: in de beginperiode was er vooral belangstelling voor Bonhoeffers gedachtewereld in ‘linkse’ kringen, met name onder meer ‘moderne’ (vooral protestantse) theologen, terwijl het laatste decennium er een toenemende belangstelling in ‘rechtse’ kringen ontstond, onder meer orthodoxe, reformatorische en evangelische christenen. Die boeiende verschuiving laat zich wel verklaren.

Eenzijdig
Ik zei al dat Bonhoeffer – meer dan anderen – voorzag welke ontwikkelingen zich in het geestelijk geestelijk leven aan het voltrekken waren; het waren veranderingen in het geloofsleven en dus ook in het beeld dat de mensen van God hebben (niet de almachtige, maar de lijdende God) én veranderingen in de opstelling van de kerk (‘de kerk is pas kerk als zij er is voor anderen’). Het lag voor de hand dat mensen in wier leven de gods- en kerkbeelden al aan het veranderen waren zich sterker door Bonhoeffer aangesproken voelden dan degenen die sterk aan de traditionele opvattingen over God en kerk vasthielden. De ‘moderne’ theologen – het waren bijna allemaal theologen die zich met Bonhoeffer bezighielden – zagen Bonhoeffers opvattingen als een bevestiging van de ontwikkeling die zij zelf doormaakten.
Zij gingen daarom ook met Bonhoeffers opvattingen aan de haal en deden dat op een eenzijdige manier: zij legden grote nadruk op de wereldbetrokkenheid van Bonhoeffer en trokken de lijn door tot de Godis- doodtheologie. Ook werden – naar zij meenden in de lijn van Bonhoeffer – nieuwe opvattingen over de taak, de plaats én de inrichting van de kerk ontwikkeld, die sterk afweken van de traditionele opvattingen over de kerk.
Vanzelfsprekend maakte dit de opvattingen van Bonhoeffer onder orthodoxe christenen nog minder aantrekkelijk; er kon op deze wijze onder hen geen belangstelling voor Bonhoeffer groeien.

Geloofsleven
De veranderingen die in de loop van de tijd in het geestelijk en kerkelijk leven plaatsvonden, maakten de sterk eenzijdige ‘uitwerking’ van Bonhoeffer minder aantrekkelijk. Er trad een sterke ontkerkelijking op, waardoor er niets tot stand kwam van de verheven opvattingen over het optreden van de kerken in de samenleving (de tijd van het geloof in de maakbaarheid van de samenleving raakte ook voorbij). Bovendien werd de ontkerkelijking én de overal te constateren ‘achteruitgang’ in het geloofsleven door velen toegeschreven aan de ‘moderne’ en veranderde opvattingen over kerk en geloof.
In de crisis die daardoor in het geloofs- en kerkelijk leven ontstond, werd door deze en gene aandacht gevraagd voor wat Bonhoeffer nog meer geschreven en gedaan had en werd de diepe vroomheid en het zeer authentieke geloofsleven van Bonhoeffer ontdekt. Daarvoor ontstond een toenemende belangstelling in orthodoxe en reformatorische kring. Dat was ook mogelijk, omdat ook de gedachtewereld in die kring in beweging kwam en men daardoor ook meer open kwam te staan voor andere dan de traditionele geluiden. Vandaar dat Bonhoeffer nu ook in orthodoxe en reformatorische kring een veel gelezen auteur is geworden (óók, want buiten die kring blijft hij eveneens gelezen).
Maar ook hier dreigt het gevaar van een zeer eenzijdige uitwerking van Bonhoeffers gedachtegoed. Nu dreigt Bonhoeffer alleen gewaardeerd te worden vanwege zijn zeer vroom en meditatief leven en/of vanwege zijn verzet tegen het Hitlerregime. Een recent voorbeeld hiervan is de onlangs in Nederland verschenen biografie van Eric Metaxas, waarin nauwelijks aandacht geschonken wordt aan de in Bonhoeffers gevangenisbrieven ontwikkelde gedachten over God, geloof en leven. Maar dan – en dat gebeurt in deze biografie – wordt Bonhoeffer geen recht gedaan, omdat zijn persoonlijke vroomheid en zijn radicale wereldbetrokkenheid, alsmede zijn niet-traditionele gedachten over God, geloof en leven, ten nauwste met elkaar samenhangen.

Beslissend
Bij mijn laatste werk over Bonhoeffer (geresulteerd in Dietrich Bonhoeffer. Een thematisch dagboek (Zoetermeer, 2011)) heb ik ontdekt hoe zeer die twee zijden van Bonhoeffer met elkaar samenhangen: omdat hij zo’n diep geloof had stond hij midden in de wereld, en omdat hij wereldlijk leefde kon hij geloven. Eigenlijk zijn het geen twee zijden van Bonhoeffer, maar is het de éne Bonhoeffer. En alleen als men die eenheid laat zien, doet men Bonhoeffer (maar ook zichzelf !) recht. Bovendien deed ik nog een andere ontdekking: het door velen (en mij in dit artikel ook) gehanteerde onderscheid tussen orthodox en niet-orthodox is in het licht van Bonhoeffer een volkomen irrelevant onderscheid: het gaat om geloof tegenover ongeloof. Dát is voor Bonhoeffer het beslissende.

Dr. G. Dekker is emeritus hoogleraar godsdienstsociologie aan de VU te Amsterdam.

Dit is het tweede deel in een reeks over theologen die in de loop der tijd een ander lezerspubliek kregen. Volgende keer: Martyn Lloyd- Jones

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen