Pastor is kwetsbaar mens

Het predikant zijn is een taak die veelal verricht wordt met vreugde. Laat dat eerst gezegd zijn. Een dienaar van het Woord doet een voortreffelijk werk, merkt Paulus op (1 Tim.3:1). En dat is het – ondanks de golfslag van de tijd – nog steeds.
Wat is er mooier dan Gods medewerker te mogen zijn en de gemeente van Christus te dienen? Wat is er mooier dan de woorden van God doorgeven, jongeren ontmoeten, zieken bijstaan, bijdragen aan de toerusting van ambtsdragers, werken aan geloofsverdieping in prediking, catechese en pastoraat, merken dat de Geest werkt?

Schuldgevoel
Maar ook geldt: ‘Je moet kunnen omgaan met een permanent schuldgevoel.’ Ik hoor dit de huidige rector van de PThU, dr. F.G. Immink, nog zeggen. Ik weet niet eens meer waar hij dit statement deed. Maar het was een opmerking die bij me is blijven haken. Omdat het inderdaad zo is.
Zoals de maatschappij veranderd is in enkele decennia, zo geldt dat ook van het werk in de kerk. De kerntaken dreigen nog wel eens in de knel te komen. Het aantal vergaderingen en overlegsituaties is zienderogen toegenomen. De aandacht die pastorale situaties van de voorganger vragen ook. Vind in een overvolle werkweek maar eens voldoende tijd om je te concentreren op de voorbereiding van de erediensten: de eerste roeping. In de profielschets stond het mooi geformuleerd: ‘Wij verwachten dat de predikant ook toekomt aan persoonlijke vorming door stille tijd en studie’. Jawel, ‘maar wanneer is het genoeg?’ vraagt menige pastor zichzelf af. Precies op dat moment doet een ouderling een appèl: ‘Misschien kunt u nog eens omkijken naar mevrouw X’.
Een permanent schuldgevoel dus

Maatschappelijke positie
Nu moeten voorgangers ook nuchter zijn: veel gemeenteleden kennen een hectische werkweek, een uitpuilende mailbox en targets die aan het eind van de week gehaald moeten zijn. Wel durf ik te beweren dat het predikant zijn een eigensoortige belasting met zich meebrengt.
‘Waarom hebben dominees het vandaag zo moeilijk?’ Die vraag staat direct op de cover van De biografie van de dominee, geschreven door dr. Gerben Heitink (Baarn 2001). Hij schetst een uitvoerig beeld van de ontwikkelingen in het predikantschap de eeuwen door, met als laatste hoofdstuk – heel typerend – ‘De toekomst van een ‘overbodig’ beroep’. ‘Dat je daar ook je brood mee kunt verdienen’, zei een ICT’er mij laatst. Een predikant behoorde ooit tot de kring der notabelen. Die tijd is voorbij. Inmiddels bevindt de ‘status’ van een predikant naar het algemeen gevoelen zich op het niveau van de brandweerman. Zijn maatschappelijke relevantie is die van troubleshooter en brandjesblusser. Wat voegt hij eigenlijk toe? En als de kerk dan ook nog niet zulke goede papieren heeft in het publieke debat, dan...
Aan de hand van een paar kernwoorden schets ik een beeld van wat het dominee zijn belastend maakt.

Zijnsberoep
Ten eerste is het predikantschap een typisch zijnsberoep. Leven en werk, ambt en persoon, arbeid en vrije tijd lopen door elkaar. Altijd bezig en altijd vrij. Hoeveel uur werkt een dominee eigenlijk? Officieel omvat een fulltime dienstverband 12 dagdelen per week, in de praktijk is de werkdruk veel groter. Je bent eenvoudigweg beschikbaar.
Nu verandert de persoonlijke situatie van de predikant snel. Om twee dingen te noemen: het aantal parttime predikanten zal naar verwachting in de komende jaren snel toenemen. Waarmee trouwens niet gezegd wil zijn dat het verwachtingspatroon van de gemeente parttime geworden is. Hoe ga je daarmee om? Daarbij komt dat de echtgenote van de voorganger tegenwoordig veelal haar eigen werkkring heeft. Dat legt in een gezinssituatie vanzelf de nodige beperkingen op. Zijn kerkenraden op deze veranderingen ingesteld?

Secularisatie
Verder trekt de toenemende secularisatie haar sporen in de gemeente, maar ook in de manier waarop de predikant zijn ambtelijk werk beleeft. In heel wat gemeenten staat de middagdienst onder druk, en ook in de morgendienst neemt het aantal lege plekken in de kerkbank toe. Het komt voor dat in een seizoen zich geen belijdeniscatechisanten aanmelden, kerkenraadsleden zijn moeilijk te vinden.
Houd de motivatie dan maar eens vast. Je voelt je als voorganger verantwoordelijk voor de kerkelijke neergang. Trouwens: je wordt er soms ook verantwoordelijk voor gehóúden.
Dit zijn dan nog de binnenkerkelijke verschuivingen; ik schetste al even het relevantieverlies van kerk en voorganger op het brede maatschappelijke veld. Het is tekenend dat het aantal theologiestudenten gestaag daalt, terwijl er aan de studie psychologie een maximum is gesteld, vanwege de grote belangstelling.

Individualisering
Daarbij stelt de toenemende individualisering hoge eisen aan de kerkelijke gemeente, en daarmee aan de voorganger. Een gemiddeld gemeentelid heeft een uitgesproken verwachtingspatroon en zoekt daarvoor zijn eigen invulling. Hij voelt zich in geringere mate medeverantwoordelijk als lid van de gemeentefamilie. Hij neemt veeleer de rol van consument aan die de ene gemeente gemakkelijk inwisselt voor de andere.
Het klassieke beeld van de herder, die voor zijn schapen uitgaat en ze in grazige weiden leidt, moet worden herzien. Tegenwoordig loopt de voorganger voor zijn gevoel soms achter een kruiwagen vol kikkers, die hij krampachtig binnenboord moet zien te houden. Tevoren weet hij al: het zal niet lukken.

Pastorale druk
Ook de pastorale druk neemt gaandeweg toe. Van de predikant wordt begeleiding verwacht bij huwelijksproblemen, bij psychosociale moeilijkheden, bij conflicten tussen gemeenteleden. Het is zeer de vraag of hij hiervoor in zijn opleiding de nodige instrumenten in handen heeft gekregen.
Tegelijk blijft de oude garde op het trouwe bezoek van de pastor rekenen. Er zijn nieuwe, intensieve taken, maar het oude verwachtingspatroon is er ook nog steeds. Hoe houd je dat vol?

Kwetsbaar mens
Bovengenoemde ontwikkelingen maken duidelijk dat veel wordt gevergd van de professionaliteit en de draagkracht van de predikant. Ook een pastor – júíst een pastor – is een kwetsbaar mens. ‘Dominee in crisis’ kopte het Reformatorisch Dagblad op 10 januari. En daaronder stonden een paar persoonlijke verhalen over de psychische druk die een pastor tegenwoordig ervaren kan.
Toch blijkt het moeilijk te zijn om dit onder ogen te zien en bespreekbaar te maken. Heeft dat met een hoog roepingsbesef te maken, met de loyaliteit en het verantwoordelijkheidsgevoel die daarbij horen, waardoor er voor eerlijkheid en kwetsbaarheid weinig of geen ruimte is? Is het schaamte?
Het voorbeeld van Elia (1 Kon.19) laat zien dat het anders kan. Aan het eind van zijn Latijn gekomen, stort Elia zijn hart uit voor het aangezicht van God en wordt hij door Hem opgericht en toegerust voor een nieuwe taak.
Dat heeft met een spirituele houding te maken en met gebed, maar ook met nuchtere vragen: - Kun je als pastor wel voor anderen zorgen, als je niet voor jezelf kunt zorgen?
- Kun je de regels van God aan de gemeente voorhouden, als je zelf geen grenzen kunt trekken? - Kun je het hoge Woord verkondigen, als je je eigen beperkingen niet onder ogen durft te zien?

Reflectie
Om het klassiek te formuleren: zelfonderzoek is nodig. Reflectie Reflectie, anders gezegd. Met al ons ijveren voor de kerk hebben wij nog wel eens een blinde vlek voor onszelf. Onze inzet richt zich op de kerk en het Koninkrijk Gods, maar daar zitten wij natuurlijk wel helemaal zelf in. Ons ambt, ons werk en onze persoon, ons reageren en communiceren – het loopt allemaal door elkaar heen. Soms op een ingewikkelde manier, het wordt zomaar een knoop, die lastig te ontwarren is.

Supervisie
Juist op dit kruispunt – of knooppunt zo je wilt – kan supervisie helpend zijn.
Los van je werk nadenken óver je werk. Samen met iemand die je eerlijk durft te bevragen en je dezelfde dingen anders leert zien. In veel mensgerichte beroepen is dit inmiddels een vast onderdeel bij de opleiding en in het concrete werk. Maatschappelijk werkers, onderwijskundigen, hulpverleners en verpleegkundigen: supervisie hoort er onlosmakelijk bij. Je komt je eigen valkuilen op het spoor, je leert beter reageren en handelen.
Vandaar dat de supervisie sinds kort tot het vaste aanbod van de permanente educatie voor predikanten behoort. Wij gaan altijd met mensen om en zijn zelf ook maar ‘gewoon’ mens. Tegelijk worden wij ingeschakeld van Hogerhand als instrumenten van Gods Geest. Het ene vraagt bescheidenheid en vergt toewijding, het andere is een uitermate bevrijdende gedachte.

Ds. K. van Meijeren is hervormd predikant te Ede.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen