Langzaamaan protestant

In Gelre had zowel ds. Johannes Fontanus, de zogeheten ‘Hervormer van Gelderland’, als stadhouder Jan van Nassau de nodige invloed op de doorvoering van de Reformatie. In 1582 vaardigden de Gelderse Staten een plakkaat uit waarbij de uitoefening van de ‘afgodendienst der Roomschen’ werd verboden. Alleen de gereformeerde leer mocht in het openbaar worden uitgeoefend.
Het jaar daarop werden pastoors en andere geestelijken opgeroepen om geëxamineerd te worden en rekenschap van hun geloof te geven, om ‘also te sien wie tot den kerckendienst bequam siin’.

Pastoor
De pastoor van Nijkerk, Evert Swaer, verscheen niet. Deze kon niet zozeer van misstanden beticht worden, hoewel hij wel een dochter bij zijn ‘huishoudster’ Catharina van Stralen had en hij ook nogal geldzuchtig was. Wat betreft zijn ‘kennis, bekwaamheid en deugd’ zou hij de bevolking overtreffen. Ook probeerde hij de bevolking minder onzedelijkheid en meer ingetogenheid bij te brengen. Doordat hij echter niet verscheen om geëxamineerd te worden, kon hij zich in Nijkerk niet handhaven.
Ds. Fontanus zorgde ervoor dat er vervolgens een zekere Rutger van Siburg dominee werd in Nijkerk. Het ‘Oudste Notulenboek’ van 1591-1648 van de Nederlandse Hervormde Kerkenraad te Zutphen noemt zijn naam.
Het vermeldt er in de index bij dat hij dezelfde is als Copius Rutger.
We lezen daar ook dat hij waarschijnlijk uit Siberg aan de Ruhr kwam en dat hij in 1583 uit Zutphen vertrok en predikant werd te Nijkerk, in een zeer vijandige omgeving.
In de Westphaalse kerkhistorische literatuur kwam ik tot mijn verrassing zijn naam opnieuw tegen. Hij zou zich in 1568 hebben laten inschrijven als student in Heidelberg. Op een gegeven moment zou hij echter spoorloos zijn verdwenen.
Het is ook niet zo verwonderlijk dat hij uit Duitsland kwam. Ons land had een groot gebrek aan protestantse predikanten. Gelukkig waren er bij onze oosterburen heel wat enthousiaste jonge predikers, die in Heidelberg hadden gestudeerd en graag de zaak van de Reformatie in Nederland dienden.

Hoofdlijnen
Toen Rutger van Siburg in Nijkerk aankwam, zaten weinig mensen daar op hem te wachten. Hij schreef echter meteen de volgende dag aan ds. Fontanus dat hij er viel nicht boese leut had aangetroffen. Dat gaf hem verwachting dat zijn dienst met Gods hulp er niet onvruchtbaar zou zijn.
Op 2 juni 1583 verscheen hij voor het eerst op de preekstoel, temidden van altaren en beelden en de veelkleurige muurschilderingen.
Het was hem echter niet om uiterlijkheden of bijzaken te doen. Hij zou zelfs de verschilpunten tussen het oude en het nieuwe geloof niet op de voorgrond hebben gesteld, maar de hoofdlijnen van het geloof, namelijk ‘hoe het zaligmakende geloof alleen kan verlossen van schuld en zonde, waarin het menschdom door zijn afval van God gedompeld lag’.
Helaas zijn er geen preken van hem bewaard gebleven.

Spaanse legermacht
Vanaf 1587 rukken de Spaanse militairen meer en meer op. Ze bezetten de belangrijkste wegen bij en rondom Nijkerk. Er was een Spaanse legermacht gestationeerd bij ‘Het Spaansche Leger’, een boerenerf iets ten zuiden van Nijkerk. De historie vermeldt dat ds. Van Siburg daar op een gegeven moment langs kwam en door de Spanjaarden op vreselijke wijze zou zijn gemarteld en gedood.
Volgens prof.dr. F.A van Lieburg klopt dit niet. Van Siburg zou in 1585 Nijkerk alweer hebben verlaten en predikant van Amersfoort zijn geworden. Begin december 1587 zou hij toen in Leusbroek zijn opgepakt. Toen zijn weduwe in 1588 een kind ten doop hield, getuigde de schout van Amersfoort ‘dat Rutgerus Syburgis zaliger, in syn leven dienaer des Godtl. Woorts alhier, staende de voorleden oorlogh by den viandt gevangen en jammerl. om ’t leven gebracht es geweest’.

Echte hervormer
De protestantisering in Nijkerk verliep langzaam. Na de dood van Van Siburg vroeg men aan het Hof of de gewezen pastoor, Evert Swaer, mocht voorgaan. Het Hof ging akkoord, mits de ‘roomse ceremonieën’ maar achterwege bleven. Ook mocht hij kinderen dopen en huwelijken sluiten.
Voor de pastoor een moeilijke opgave.
In 1592 legde ds. Fontanus de pastoor vier artikelen voor, die hij moest ondertekenen. Daar kon hij zich echter niet mee verenigen. Dit leidde tot zijn vertrek. Financieel bleef men hem echter verzorgen. Na zijn dood werd hij begraven in het koor van de Grote Kerk.
Na twee onbekend gebleven predikanten kwam in 1594 eindelijk, mede door toedoen van de gewestelijke overheid, ds. Johannes Switterius. Velen beschouwen hem als de echte hervormer van Nijkerk. Hij heeft vooral het calvinisme doorgevoerd. Dat viel niet bij iedereen in goede aarde, vooral ook vanwege de consequenties voor de levenswandel.
Na zijn dood werd hij begraven naast Evert Swaer. Een stukje ongewilde oecumene in dit stadje met de vele kerkelijke verdeeldheid?

Afscheiding
Na de doorvoering van de Reformatie ging de Heere door met Zijn kerk te Nijkerk. Ik denk ook aan de bekende opwekking onder ds. Kuypers in 1749.
De invoering van de Reglementenbundel in 1816 zorgde echter opnieuw voor de nodige onrust. In navolging van ds. De Cock uit Ulrum, die ook in Nijkerk had gewerkt, kwam het ook hier tot een Afscheiding, en wel op 5 december 1837.
De ontstane christelijke afgescheiden gemeente werd in 1840 opgeheven, in 1850 weer geïnstitueerd en uiteindelijk in 1880 weer opgeheven. Ze heeft twee predikanten gehad, te weten ds. W. Kapteyn en ds. J.P. van de Maas. De huidige plaatselijke christelijke gereformeerde kerk dateert uit 1958.

Doleantie
Degenen die de kerk trouw waren gebleven, kregen meer en meer te maken met wijzigingen van bovenaf die het belijden van de kerk dreigden te ondermijnen. Reeds in 1879 schreef de Nijkerkse kerkenraad al een zogenaamd adres aan de algemene synode.
Na de invoering van een nieuwe proponentsformule in 1883, waartegen zelfs het classicaal bestuur van Harderwijk zich keerde, besloot de kerkenraad van Nijkerk, onder invloed van ds. G. Vlug, nog wat meer de puntjes op de i te zetten. Zijn plaatselijke collega, ds. J.J. Gobius du Sart, was hiertegen. Het maakte de kerkenraad ook verdacht bij het classicaal bestuur.
Dit alles resulteerde op 3 maart 1887 in een soort visitatie aan de Nijkerkse broeders om te onderzoeken of het vermoeden gegrond was dat de kerkenraad met het synodaal verband wilde breken.
Tien broeders, die nog geen uitsluitsel wilden geven, werden zondermeer geschorst ‘op het vermoeden, dat gij voornemens zijt het kerkelijk verband te breken’.
De volgende dag ging er, onder leiding van de bekende dr. W. van den Bergh uit Voorthuizen, een schrijven van de kerkenraad van Nijkerk uit dat de ‘synodale hiërarchie’ inderdaad werd afgeworpen. De Nijkerkse predikanten Gobius du Sart en Blüggel, die zeker ook bezwaren hadden tegen de ontwikkelingen in de landelijke kerk, waren hier fel tegen. Zij riepen op de kerk niet te verlaten.

Ongeregeldheden
Dan breekt zondag 6 maart aan.
Dr. Van den Bergh zou de vacaturebeurt die was ontstaan door het vertrek van ds. Vlug, vervullen.
Tijdens de voorzang kwam het al tot ongeregeldheden. Er werd zelfs een steen naar de voorganger, die reeds de preekstoel had beklommen, geworpen.
Burgemeester Krudop en ds. Gobius du Sart eisten toen dat ds. Van den Bergh de preekstoel zou verlaten. Onder het zingen van ‘Wien Neêrlandsch bloed’ verlieten velen de kerk.
De Doleantie was een feit geworden. De hervormde gemeente verloor een derde van haar leden. En de sociale verhoudingen? Die werden grondig verstoord. Scheiden doet lijden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen