HET SECULARISATIEVERHAAL

Onlangs werd in kerkgebouw De Fontein stilgestaan bij zes eeuwen christelijk geloof in Nijkerk. Bij die gelegenheid hield prof.dr. G. van den Brink (afgedrukt in het RD) een prikkelend betoog waarin hij lijnen trekt naar 2038. Hoe ziet de christenheid er dan uit in Nijkerk en in Nederland?

Enkele jaren geleden voorspelde de bekende Britse theoloog Alister McGrath het einde van het protestantisme. Hij doelde daarbij op het ‘gewone’ protestantisme, met zondagse diensten in historische kerkgebouwen, ambten en toga’s, klassieke psalmen en gezangen, maar vooral een sterk op het gesproken woord gerichte liturgie. Volgens McGrath lag de toekomst van de kerk in twee richtingen, die ik nu maar even grofweg aanduid als de evangelicaal-laagkerkelijke en de katholiek- liturgische. Tussen die twee zou het traditionele protestantisme hoe langer hoe kleurlozer en onaantrekkelijker worden, en uiteindelijk misschien wel vrijwel geheel verdwijnen. Enige nuancering is terzake, maar de tendensen die McGrath aanwees zijn denk ik onmiskenbaar werkzaam, en tekenen zich enkele jaren na dato alleen nog maar duidelijker af. (…)

Evangelicalisering en katholisering zetten echt door’

Dr. Van den Brink ziet een beweging van enerzijds evangelicalisering en anderzijds katholisering. De evangelicalisering is naar zijn besef nog lang niet aan haar einde. Hij ziet onder andere een ontwikkeling naar een eredienst die lijkt op die van Redeemer in New York, de gemeente van Tim Keller.

Er zullen in 2038, zo God het wil, echter ook nog andere christenen in Nijkerk zijn. Dat zijn die groepen uit allerlei protestantse gemeenschappen die de voortgaande evangelicalisering niet kunnen meemaken. (…) Waar kunnen zij terecht? Hoe ziet een dienst eruit waar zij zich wel bij thuis voelen? Ik denk: misschien ongeveer zoals de traditionele rooms-katholieke eucharistieviering. Daarom spreken we in dit verband wel van katholisering, de andere tendens die McGrath noemde naast de evangelicalisering. (…)
Is het plaatje van protestants Nijkerk in 2038 zo compleet? Ik geloof het niet. Ik geloof dat er nog één belangrijke stroming is waarvan het overlevingspotentieel vaak onderschat wordt. Dat zijn de reformatorischen. (….) Ik breng deze tendens samen onder de term ‘consolidering’, en voeg daarmee bewust een derde tendens toe aan de twee die McGrath zich zag aftekenen. Het traditionele orthodoxgereformeerde protestantisme is in Nederland, anders dan wellicht in Engeland, werkelijk niet op sterven na dood, maar zou weleens verrassend taai kunnen zijn. Orthodoxe tradities zijn nu eenmaal taai, en veranderen bepaald niet zo snel als allerlei trendwatchers en onheilsprofeten maar wat graag waar willen hebben. Ze worden bijeengebracht en bijeengehouden, ja door de Heer, maar ook door een heldere en welomschreven leer, zeg maar: de leer van de ene Naam, de twee wegen en de drie stukken.
Of de kerkelijke kaart van protestants Nijkerk er in 2038 echt zal uitzien zoals hier geschetst? De toekomst zal het uitwijzen. Ik ben geen profeet, en er kan ook van alles gebeuren wat grote invloed heeft maar niet te voorzien valt. (…) Vanuit het christelijk geloof gezien is het echter niet het belangrijkste hoe de kerkelijke kaart er over een aantal jaren precies uit zal zien, en hoeveel mensen zich bij welke tendens of stroming het meest thuis zullen voelen. Om met woorden van Christus uit de gelijkenis van de aanhoudende weduwe (Luk. 18) te spreken: het belangrijkste is of de Zoon des Mensen, als Hij komt, nog het geloof zal vinden op de aarde. Niet zomaar geloof en religie, want dat zal er ongetwijfeld genoeg zijn. Maar dít geloof, dat vasthoudend hoopt op de God van hemel en aarde en Hem blijft aanroepen te midden van alle nood en onrecht, vanuit het geloof dat bij Hem alleen verlossing te vinden is. Dat is het geloof dat christenen van allerlei schakering met elkaar verbindt – of ze nu gereformeerd zijn of katholiek, evangelicaal of hoogliturgisch of nog weer anders in elkaar steken.

Het is interessant om te zien hoe de voorspelling van McGrath op een speelse manier wordt gehanteerd en uitgewerkt. Afgezien van de nuance die dr. Van den Brink aanbrengt, ziet hij de trends van evangelicalisering en katholisering zich ook echt doorzetten. Het verhaal van McGrath over de teloorgang van het protestantisme heeft daarmee de functie gekregen van een bril waardoor je naar de beweging in de kerk kan kijken. Dat brengt dicht bij de oratie waarmee dr. Herman Paul het ambt van bijzonder hoogleraar secularisatiestudies vanwege IZB en GZB aanvaardde in Groningen. Onder de titel ‘Ziektegeschiedenissen’ (tekst verkrijgbaar bij de IZB) schetst Paul de doorwerking van de secularisatieverhalen. Hier volgt een light versie:

Wat is secularisatie? Ik kom in mijn omgeving grofweg twee antwoorden tegen:
In de kerk hoor ik, van predikanten en kerkelijke werkers, dat secularisatie een bedreiging is, een acuut gevaar voor kerk en geloof. Secularisatie, zeggen zij, is een sluipend proces waardoor mensen hun geloof verliezen en de kerk vaarwel zeggen. Hoe kunnen we dit proces een halt toeroepen?
Een heel ander geluid hoor ik aan de universiteit, onder wetenschappers. Secularisatie, zeggen deze academici, is een theorie over het afnemende belang van religie in moderne samenlevingen. Het is een omstreden theorie, waarop veel kritiek gekomen is – zo veel zelfs, dat wetenschappers inmiddels op zoek zijn naar betere theorieën. Aan de hand van Ted Wickham, een maatschappelijk geëngageerde Britse priester die in de vijftiger jaren werkte onder staalarbeiders laat dr. Paul zien dat diens verhaal over secularisatie – de kerk heeft de arbeiders van zich vervreemd – tegelijk een remedie aanreikt over wat er moet gebeuren.

Deze directe link tussen diagnose en, laten we zeggen, beleidsaanbevelingen is volgens mij heel karakteristiek voor het genre van secularisatieverhalen. Als wetenschappers over secularisatie spreken, hebben ze het over een sociaalwetenschappelijke theorie die de ontwikkeling van religie zou moeten verklaren. Voor hen is secularisatie een verklaringsmodel. Maar als dominees en missionarissen zoals Wickham over secularisatie spreken, dan is het hun niet louter om verklaring te doen. Ze willen de werkelijkheid snappen, teneinde haar te veranderen. Ze willen secularisatie doorgronden, teneinde daarop in te spelen met hun missionaire activiteiten.
Dat betekent – zegt Paul – dat secularisatieverhalen niet vrijblijvend zijn. Ze oefenen al of niet op subtiele manier macht uit over de lezers van die verhalen.

Ze stellen bijvoorbeeld dat secularisatie een langetermijnproces is, dat met modernisering en industrialisatie heeft te maken. Ze gaan er vanuit dat secularisatie primair kan worden afgemeten aan het aantal kerkgangers op zondagochtend. Of ze nemen aan dat secularisatie geheel ‘binnenwereldlijk’, dus zonder verwijzing naar God, kan worden verklaard. Secularisatieverhalen duwen hun lezers daarmee een bril op de neus. Ze zeggen als het ware: wil jij, dominee, snappen in wat voor een wereld jouw gemeenteleden leven,
Ze stellen bijvoorbeeld dat secularisatie een langetermijnproces is, dat met modernisering en industrialisatie heeft te maken. Ze gaan er vanuit dat secularisatie primair kan worden afgemeten aan het aantal kerkgangers op zondagochtend. Of ze nemen aan dat secularisatie geheel ‘binnenwereldlijk’, dus zonder verwijzing naar God, kan worden verklaard. Secularisatieverhalen duwen hun lezers daarmee een bril op de neus. Ze zeggen als het ware: wil jij, dominee, snappen in wat voor een wereld jouw gemeenteleden leven,
Secularisatie is dus niet alleen een verhaal over de werkelijkheid; het is ook een verhaal dat impact heeft op de werkelijkheid, door beleidsaanbevelingen te doen en/of door een bril aan te reiken waardoor mensen naar de wereld gaan kijken – met alle praktische consequenties van dien.

In dat licht legt Paul kerken een vraag voor:

Als het waar is dat secularisatieverhalen impact hebben op hoe we de wereld zien en daarin handelen, moeten we ons dan niet kritisch afvragen wat we uitdragen als we over secularisatie spreken? Wat voor geschiedbeeld, mensbeeld, godsbeeld gaat er schuil achter dit begrip? Als secularisatieverhalen de indruk wekken dat alles pais en vree was toen kerken nog vol zaten, wat voor een theologie zit daar dan achter, bijvoorbeeld?

Paul heeft een belangwekkende thematiek gekozen. Zijn oratie maakt sowieso gevoelig voor de kracht en de risico’s van verhalen. Wie door een donkere bril kijkt focust al snel op onontkoombaarheid of onomkeerbaarheid van bepaalde ontwikkelingen. Ik moest al lezend denken aan het beeld dat Luther gebruikte en dat nogal eens is (en wordt) verteld in kerk en klas: ‘Gods Woord en genade is als een voorbijtrekkende plasregen, die niet terugkeert, waar hij eenmaal is geweest.’ Ook zo’n klein verhaal heeft impact als je dat een aantal keren hebt gehoord. Welke verhalen vertellen wij elkaar?

Ds. G. van Meijeren uit Utrecht is interim-predikant in de Protestantse Kerk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen