HYMNE TEGEN KETTERIJEN

Ook op catechisatie komt deze belijdenis vrijwel niet aan de orde. De lengte van de Geloofsbelijdenis van Athanasius is allicht een reden waarom de tekst weinig gebruikt wordt. De belijdenis bestaat uit veertig artikelen, wat tamelijk veel is om voor te lezen in een dienst.

INHOUD
Belangrijker nog is de inhoud van de belijdenis. In de Geloofsbelijdenis van Athanasius worden eigenlijk maar twee onderwerpen aan de orde gesteld, namelijk de drie-eenheid en de twee naturen van Christus.
Hoewel de belijdenis over Christus in vier artikelen ook nog gaat over de weg van Jezus (het lijden, de opstanding en het oordeel), is dit voor geloofsonderricht niet compleet genoeg. Er wordt niets beleden over het werk van de Vader of over het werk van de

Geloofsbelijdenis van Athanasius wil allereerst ketterijen afwijzen

Heilige Geest. Dit verklaart waarschijnlijk goeddeels waarom deze belijdenis niet veel ingang heeft gevonden in de protestantse traditie, waarin het overdragen van de inhoud van het geloof in liturgie en catechese van ouds een grote plaats heeft gehad.
De geloofsbelijdenis van Athanasius heeft ook een andere inzet dan de twee andere vroegkerkelijke belijdenisgeschriften. De Apostolische Geloofsbelijdenis is ontstaan als een doopbelijdenis en heeft een persoonlijke toonzetting: ‘Ik geloof …’.
De belijdenis van Nicea is een samenvatting van het geloof, opgesteld op het concilie van Nicea dat werd samengeroepen door de eerste christelijke keizer, Constantijn de Grote. De tekst die wij nu hebben is enigszins aangepast door de synode van Constantinopel (381), maar is op hoofdlijnen hetzelfde als wat in Nicea werd besproken. De toon is die van een gezamenlijk belijden: ‘Wij geloven …’.

STRENGE INDRUK
De Geloofsbelijdenis van Athanasius begint afstandelijker en zakelijker: ‘Alwie zalig wil worden…’. De belijdenis maakt ook een strenge indruk. De beide dogma’s die de hoofdonderwerpen van de belijdenis zijn, worden omlijst door de uitspraak dat het noodzakelijk is voor het behoud om het katholiek (dat is het algemeen) geloof geheel en ongeschonden te bewaren. De eerste twee artikelen.
luiden namelijk: ‘Alwie behouden wil worden, heeft voor alles nodig, dat hij het katholiek geloof vasthoudt. Wie dit niet geheel en ongeschonden bewaart, zal zonder twijfel voor eeuwig verloren gaan.’ In artikel 26 en 27 en ook het in het laatste artikel 40 staan woorden van gelijke strekking.
Het karakter van de tekst is dus anders dan die van de twee andere belijdenisgeschriften. Het doel van deze tekst in de eerste plaats het afwijzen van ketterijen. De leer van Arius en zijn volgelingen (zie kader op blz. 15) is daarbij een van de belangrijkste die men afwijst. Overigens betekent dit niet dat de tekst vol afwijzingen van afwijkende opvattingen zit. Ook wordt er niet beredeneerd waarom God drie-enig is, of de Zoon én God én mens. In de vorm van een lofprijzing klinken er elkaar aanvullende uitspraken over God en Christus. De uiteenzetting van de inhoud van het geloof gebeurt op een bijna hymnische manier. Bijvoorbeeld:

15 Zo is de Vader God, de Zoon God, en de Heilige Geest God.
16 en toch zijn zij niet drie Goden, maar één God.
17 Zo is de Vader Heer, de Zoon Heer en de Heilige Geest Heer.
18 en toch zijn zij niet drie Heren, maar één Heer.

OORSPRONG
De belijdenis is ons overgeleverd op naam van Athanasius (zie kader). Athanasius’ leven was inderdaad voor een groot deel gewijd aan het strijden voor de zuivere opvattingen over Christus’ naturen waarmee ook weer de juiste opvatting over Gods drieheid en eenheid samenhangt. Zijn inzet voor de orthodoxie heeft eraan bijgedragen dat de geloofsbelijdenis is ontstaan.
OORSPRONG De belijdenis is ons overgeleverd op naam van Athanasius (zie kader). Athanasius’ leven was inderdaad voor een groot deel gewijd aan het strijden voor de zuivere opvattingen over Christus’ naturen waarmee ook weer de juiste opvatting over Gods drieheid en eenheid samenhangt. Zijn inzet voor de orthodoxie heeft eraan bijgedragen dat de geloofsbelijdenis is ontstaan. Toch is het niet waarschijnlijk dat Athanasius de belijdenis zelf heeft geschreven. Zijn gezag is aan dit belijdenisgeschrift gekoppeld door het naar hem te noemen. Een belangrijk argument tegen het auteurschap van Athanasius is dat de tekst is geschreven in het Latijn, terwijl Athanasius een Griek was. Daarnaast heeft het ook andere kenmerken die als typisch ‘westers’ zijn te beschouwen en die het moeilijk maken om aan te nemen dat het geschrift van de hand van Athanasius is. Echte zekerheid bestaat er niet wat betreft de oorsprong van de Geloofsbelijdenis van Athanasius. Veel wetenschappers houden het erop dat de geloofsbelijdenis is ontstaan aan het einde van de vijfde of het begin van de zesde eeuw in Spanje. Sommige anderen zien invloeden van Augustinus en denken aan een Noord-Afrikaanse oorsprong.

ZINGEN
De belijdenis heeft vooral in het westen een belangrijke plaatsgekregen in de kerk. De vorm van de belijdenis, die tamelijk ritmisch is en herhalingen kent, nodigde uit om het te zingen. In de kloostertraditie werd ze gezongen in de getijdengebeden. Ook werd ze ten gehore gebracht in zondagsdiensten, zowel in de rooms-katholieke als in de anglicaanse traditie.

GEVOEL
De Geloofsbelijdenis van Athanasius is voor de kerk van nu vooral te lezen als een belangrijke getuigenis in de strijd om de godsleer en de manier waarop we Jezus Christus moeten zien. Het herinnert ons explicieter dan de andere twee oudkerkelijke belijdenisgeschriften aan twee belangrijke onderdelen van de geloofsleer waaraan wij niet veel aandacht besteden in de verkondiging. Ze maken deel uit van de kern van het katholieke christelijke geloof. De woorden van de geloofsbelijdenis van Athanasius zijn een goed tegenwicht tegen relativisme en op gevoel gefundeerd geloof. Ze herinneren ons eraan dat het niet om het even is wat je aangaande God en Jezus gelooft. Juist in onze tijd is dat zeer nuttig. Natuurlijk moet je de bewering dat je niet zalig kunt worden wanneer je niet precies de inhoud van het katholieke geloof omarmt met een zekere voorzichtigheid lezen. De belijdenis probeert een tweetal mysteries onder woorden te brengen. Ons kennen en onze taal schieten daarbij tekort.
We kunnen dus nooit met absoluutheid zeggen dat een bepaalde omschrijving van de Drie-eenheid de enig juiste is. Ook kunnen we nooit precies verwoorden hoe God en mens zich verhouden in Jezus Christus.

GELOOF
Bovendien is er een verschil tussen het geloof als handeling (fides qua in het Latijn) en de geloofsinhoud (fides quae). Het geloof dat zich tot God wendt, is zaligmakend, niet de juiste voorstelling over God. Het inzicht en de helderheid van het gelovende hart kan fluctueren, zonder dat daarmee de genade van God schommelt.
In de Geloofsbelijdenis van Athanasius lijken beide door elkaar heen te lopen. In dit opzicht moeten we de opmerkingen in de Belijdenis van Athanasius over het zalig worden met voorzichtigheid lezen. Maar als waarschuwing blijven ze van groot belang. De waarheden die deze belijdenis met hymnische woorden zoekt te vangen, zijn essentieel. De inhoud ervan heeft het mogelijk gemaakt dat mensen gered worden. Zonder gaat het niet.

ATHANASIUS
Athanasius wordt geboren aan het einde van de derde eeuw en maakt de laatste grote vervolgingen nog mee. Hij groeit op in Alexandrië en wordt eerst diaken en later bisschop in die stad. Als diaken neemt hij deel aan het concilie van Nicea. Deze kerkelijke vergadering was door keizer Constantijn, de eerste christelijke heerser over het Romeinse rijk, bijeengeroepen. De aanleiding hiervoor was een groot conflict over de identiteit van Jezus Christus.
Arius leerde dat Jezus Christus niet God is. Hij ging uit van absoluut monotheïsme, waarbij de eenheid van God sterk wordt benadrukt. De Zoon zag hij als het eerste schepsel die de bron is van alle andere schepselen. Vanwege de bijzondere positie van de Zoon kan Hij wel goddelijk genoemd worden.
Athanasius en anderen met hem zagen op grond van de Bijbel daar grote problemen in. Voor de verlossing van mensen is het nodig dat Jezus én God én mens is. Op het concilie van Nicea werd op deze wijze ook beleden. De strijd tegen de Arianen zou het leven van Athanasius geheel en al beïnvloeden.
Vrij spoedig na het concilie verandert de politieke situatie in het Romeinse Rijk en dit heeft ook weer gevolgen voor de positie van Athanasius en zijn partij. Hij wordt namelijk verbannen naar Trier. Zijn verblijf aldaar betekent overigens dat hij ook grote invloed krijgt in het westelijke deel van het Romeinse rijk.
Door nieuwe veranderingen aan het hof kan Athanasius weer terugkeren naar Alexandrië. In totaal zou hij vijf keer worden verbannen en een kleine twintig jaar van zijn leven doorbrengen in ballingschap.
Onder andere door zijn onvermoeibare inzet wordt de belijdenis van Nicea uiteindelijk op het concilie van Constantinopel (381), na wat aanpassingen, aanvaard als het gezaghebbende belijdenisgeschrift in de kerk. Athanasius zelf maakt het niet meer mee. Hij overlijdt in 373.

Ds. J.A. van den Berg is hervormd predikant te Groningen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen