EENS OVER RECHTVAARDIGING

Het jaar 2017 komt snel dichterbij. Dan zal het 500 jaar geleden zijn dat Luther de befaamde 95 stellingen schreef. Het was een klein steentje dat een kerkelijke lawine veroorzaakte: de Reformatie. Of hij die stellingen tegen de aflaat trouwens echt aan de deur van de kerk in Wittenberg timmerde, is de vraag. Als de Thesenanschlag – zoals de Duitsers het noemen – al plaatsvond, dan was het in elk geval geen daad van protest, maar eerder een standaardprocedure om wetenschappelijke stellingen ter discussie te stellen.

VERBLEKEN
De verschillen tussen Rome en Reformatie lijken in de 21e eeuw steeds meer te verbleken. De Lutherse Wereldbond en de Rooms- Katholieke Kerk willen schuld belijden over de scheuring van de

Wie kerkelijke eenheid wil bewerken, moet misschien de felste tegenstanders maar met elkaar in gesprek brengen


kerk en zo samen toeleven naar de herdenking van de Reformatie in 2017. Dat staat tenminste in het document dat afgelopen juni onder de titel Van conflict naar gemeenschap verscheen.
De Lutherse Kerk en de Rooms- Katholieke Kerk zeggen elkaar te vinden in het Evangelie van Christus en de boodschap van de rechtvaardiging. Dat lijkt opmerkelijker dan het is, want ook al in de zestiende eeuw konden de evangelischen – zoals de protestanten toen heetten – en de vertegenwoordigers van Rome op het punt van de rechtvaardigingsleer tot overeenstemming komen. Uiteindelijk bleken de doorslaggevende verschillen in de sacramentsleer te liggen.
GESPREK In 1541 komen vertegenwoordigers van Rome en vooraanstaande protestanten in Regensburg samen voor een godsdienstgesprek, gericht op eenheid van de verdeelde kerk in het West-Europese keizerrijk. In de discussie spelen de gematigde protestanten, zoals Martin Bucer en Philippus Melanchthon, en humanistisch geschoolde katholieken een belangrijke rol.
Er is in de kerk onder Rome nog altijd een grote groep vooraanstaande en invloedrijke humanisten. Zij heten ook wel spirituali, omdat ze een geestelijke vernieuwing van de kerk begeren en de nadruk leggen op het belang van het geloof en het werk van de Heilige Geest bij de uitdeling van Gods genade. Tot deze groep behoren onder anderen de kardinalen Jacopo Sadoleto en Reginald Pole, maar ook Michelangelo, de schilder van de Sixtijnse kapel. Het godsdienstgesprek in Regensburg vindt plaats onder voorzitterschap van één van hen, Gasparo Contarini (1483-1542). Hij weet de leer van de rechtvaardiging zo te formuleren dat beide partijen ermee kunnen instemmen.
Uiteindelijk loopt het godsdienstgesprek stuk omdat de gesprekspartners weliswaar irenisch ingesteld zijn, maar de paus in Rome en Luther in Wittenberg sceptisch zijn over het bereikte resultaat. Als je kerkelijke eenheid wilt bewerken, kun je misschien maar beter de felste tegenstanders met elkaar in gesprek brengen.

RECHTVAARDIGING EN HEILIGING
Toch is het met het oog op de huidige toenadering tussen roomskatholieken en lutheranen wel interessant om na te gaan hoe die overeenstemming over de rechtvaardigingsleer er in 1541 uitziet. Het vijfde artikel van het zogenaamde Regensburger Buch gaat over de rechtvaardiging. Het kost veel moeite om een voor iedereen aanvaardbare formulering te vinden. Vooral Johann Eck aan roomse zijde verzette zich er langdurig tegen.
Het theologische fundament van de overeenstemming is de gedachte van een tweevoudige gerechtigheid (duplex justitia). De zondaar wordt niet alleen rechtvaardig verklaard door de genade van God en door het geloof in Christus, maar ook rechtvaardig gemaakt door de vernieuwing van de Heilige Geest. God rekent ons geheel onverdiend de gerechtigheid van Christus toe. Maar dat staat niet op zichzelf. Er is iets onlosmakelijk mee verbonden, namelijk dat God door Zijn Geest ons ook echt rechtvaardig maakt door de innerlijke vernieuwing van ons leven.
De tweevoudige gerechtigheid duidt aan wat later in de protestantse theologie rechtvaardiging en heiliging genoemd zou worden. We worden dus rechtvaardig verklaard en rechtvaardig gemaakt. Om de partijen bijeen te houden gebruikt Contarini zowel voor de vrijspraak van de zondaar als voor de vernieuwing van de christen het woord rechtvaardiging.
Enerzijds zegt hij dat de zondaar gerechtvaardigd wordt door een levend en werkzaam geloof, waardoor de gelovige deel krijgt aan Christus, maar anderzijds kan niemand hierin delen ‘tenzij ook tegelijkertijd de ingegoten liefde de wil geneest, zodat die genezen wil de wet begint te vervullen’. Toch mag die vernieuwing door de Heilige Geest niet de grond van het geloof worden. ‘De gelovige ziel vertrouwt daar niet op, maar alleen op de geschonken gerechtigheid van Christus.’ Hoewel de godsvrucht, het geduld, de ootmoed en de andere deugden altijd onvolmaakt blijven ‘mogen zij die oprecht berouw hebben toch vast en zeker geloven dat zij door God aanvaard zijn omwille van Christus de Middelaar’.
Contarini eindigt het artikel met een conclusie. Wie zegt dat wij gerechtvaardigd worden door geloof alleen (sola fide), moet tegelijk ook de noodzaak leren van berouw, godsvrucht en goede werken. Zo wil hij voorkomen dat het spreken over de rechtvaardiging door het geloof alleen misverstanden oproept.

FATALE DRAAI
Op zichzelf is het een opmerkelijk resultaat. Streven naar kerkelijke eenheid is een groot goed. Soms helpt het om de zaken iets anders te zeggen en zo te zoeken naar een nieuw evenwicht. Het is veelzeggend dat theologen als Melanchthon en Bucer uit de weg kunnen met de formulering. Toch schuilt er ook een theologische adder onder het gras van deze zestiende-eeuwse oecumene. De gekozen formulering maakt de rechtvaardiging van de goddeloze afhankelijk van de heiliging en vernieuwing van de gelovige. Dan blijft er van de rechtvaardiging van de goddeloze eigenlijk niet zoveel meer over. Het accent verschuift van de genade van Christus buiten onszelf naar het werk van de Heilige Geest in onszelf. Om te mogen geloven dat je rechtvaardig voor God bent, moet je eerst of in ieder geval ook bij jezelf waarnemen dat je echt rechtvaardig bent. Nu zal een hypocriet dat al gauw van zichzelf vinden, maar wie door de Geest van God aan de hand van de heilige wet van God leert wat zonde is, heeft er weinig troost aan. Contarini geeft een fatale draai aan Luthers zegswijze: tegelijk rechtvaardig en tegelijk zondaar (simul justus et peccator). Daarmee verwordt de heiliging al te gemakkelijk tot werkheiligheid.

VERLEIDELIJK
Maar eerlijk is eerlijk, ook de latere geschiedenis van het gereformeerde protestantisme laat zien dat het heel verleidelijk is om de heiligmaking en de goede werken tot voorwaarden te maken voor het geloof, of in ieder geval tot kenmerken om het echte geloof aan te kunnen herkennen. Dan wordt het werk van de Heilige Geest een voorwaarde om te mogen geloven in Christus. De rechtvaardiging van de goddeloze wordt door de bevindelijk-gereformeerde en door de evangelisch- remonstrantse mal gemakkelijk tot een rechtvaardiging van de gelovige of van de wedergeboren christen. Het accent verschuift van het kruis van de Middelaar naar de emotie van de mens.
Dat kan de bedoeling nooit zijn van het streven naar kerkelijke eenheid.

Dr. H. van den Belt is bijzonder hoogleraar Gereformeerde godgeleerdheid te Groningen vanwege de Gereformeerde Bond.
Volgende week zoomt de auteur in op teksten van recente datum.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen