TIJDGEEST WOELT ALLES OM

De tijden veranderen en wij met hen. Verandering is eigen aan de geschiedenis. Niet alleen uiterlijke omstandigheden wisselen voortdurend, ook onze gedachten, opinies en gebruiken staan niet stil. Dat geldt al gedurende het leven van een enkel mens zonder dat je je er bewust rekenschap van geeft, haast ongemerkt. Het geldt veel sterker en zichtbaarder als je de eeuwen overziet. Dan blijken eeuwenoude zeden, tradities en instellingen onder invloed van nieuwe ideeën te sneuvelen. De tijdgeest woelt alles om, zelfs eeuwenoude culturen. Ook het christendom ontkomt daar niet aan, zo lijken de tweehonderd jaar van ons nationaal bestaan als koninkrijk te demonstreren.

HUWELIJK

Zo konden we nog onlangs vernemen dat een Tweede Kamermeerderheid van PvdA, VVD en D66 tot een fundamentele verandering van ons huwelijksgoederenrecht wil komen. Wie gaat trouwen, is volgens ons huidige Burgerlijk Wetboek in gemeenschap van goederen gehuwd. Maar wie dat in de toekomst zo wil, moet dat zelf via de notaris regelen. Het is geen nieuw idee en het is als zodanig ook niet als huwelijksontwrichtend te bestempelen. Maar het getuigt wel van een nieuwe visie op het huwelijk en wijkt af van wat in ruim driekwart van de huwelijken gebruikelijk is.

INGRIJPENDE VERANDERINGEN

Helaas zijn er op het terrein van huwelijk en relaties ontwikkelingen waar te nemen die van ingrijpender aard zijn. Al tientallen jaren eindigt één op de drie huwelijken in echtscheiding, waarbij jaarlijks 70.000 kinderen betrokken zijn. Echtscheiding hoeft juridisch niet ingewikkeld meer te zijn en het taboe is er af. We raken eraan gewend. Hoe ogenschijnlijk ‘gewoon’ ook, echtscheidingen kunnen tot gezinsdrama’s met dodelijke gevolgen leiden en ook de maatschappelijke kosten die scheidingen meebrengen zijn aanzienlijk. Het huwelijk − van één man en één vrouw − is fundamenteel ontwricht door de introductie in 2001 van het ‘huwelijk’ tussen personen van gelijk geslacht en de openstelling van de adoptieprocedure voor de vrouwelijke partner van de biologische moeder. Zeer recent heeft de wetgever bepaald dat twee vrouwen van rechtswege (automatisch) de juridische ouders van het kind zijn dat zij verzorgen. In de toekomst zal deze regeling wellicht ook gaan gelden voor twee mannen. Het moge duidelijk zijn dat genoemde ouderschapsrelaties zo goed als niets meer met ons afstammingsrecht te maken hebben – dat immers op bloedverwantschap is gebaseerd.

ONONTWARBAAR

Op dit moment wordt al ongeveer 20 procent van de kinderen buiten het traditionele huwelijk geboren. Dit alles is mede mogelijk geworden door de opkomst van donorinseminatie (door bekende of anonieme donoren) en medischtechnologische ontwikkelingen als eicel- en embryotransplantatie. Een kind kan zodoende van een persoon tot een zaak worden gereduceerd. Zijn stamboom is een vrijwel onontwarbaar netwerk geworden. Om nog enige orde in de ontwikkelingen op dit terrein aan te brengen, dringt de politieke meerderheid aan op wettelijke erkenning van het biologisch en sociaal ouderschap naast het juridisch ouderschap. Naast het huwelijk is al jaren terug het geregistreerd partnerschap geïntroduceerd en er wordt op dit moment ook reeds volop gelobbyd om het groepshuwelijk mogelijk te maken.

ABORTUS EN EUTHANASIE

Ook op andere gebieden van onze wettelijk geregelde en op de (christelijke) moraal gebaseerde rechtsbeginselen hebben zich de afgelopen decennia fundamentele ontwikkelingen voorgedaan. Ze zijn bekend. Ik denk aan de gelegaliseerde abortus en euthanasie. Strafrechtelijk gesanctioneerde verboden zijn gesneuveld en hebben ruimte gemaakt voor rechten van individuen. Op de bescherming van het recht op leven (begin en einde) is ingeleverd, wat momenteel voor 30.000 ongeboren kinderen het einde betekent. De rechter is op afstand geplaatst. Zo kunnen ontwikkelingen achter de schermen doorgaan, zoals euthanasie en zelfdoding bij beginnende dementie en zich opstapelende ouderdomsklachten − al dan niet met behulp van wilsverklaringen. De politiek ziet toe en af en toe schakelt een betrokkene de rechter bewust als mogelijk breekijzer in.

HOOFDEN

Hoe konden de veranderingen in onze samenleving en wetgeving zich in betrekkelijk korte tijd voltrekken? Nieuwe ontwikkelingen worden onder andere mogelijk gemaakt door de resultaten van wetenschap en technologie. Zo lijkt mij duidelijk dat de anticonceptiepil het zicht op het huwelijk heeft veranderd, losgemaakt van voortplanting en dus ook open voor de partner van gelijk geslacht. Die waardering van zo'n verandering vindt plaats in de hoofden van mensen. Daarbij is weer bepalend hoe de mens zichzelf beschouwt en wat hij als ‘normaal’ ziet. Uit welke bronnen put hij die beschouwingen? Duidelijk is wel dat de secularisatie de fundamenten van de christelijke moraal heeft ondergraven. Dat proces is al lange tijd gaande (en lijkt zich in versneld tempo te voltrekken), maar de gevolgen voor de maatschappij worden steeds meer openbaar. Wie geen goddelijke wetgever en rechter – maar dus ook geen God als Redder − erkent, is aangewezen op zichzelf en zijn medemens. Daarmee wordt de mens zichzelf tot wet en bepaalt hij autonoom, en dus tamelijk willekeurig, wat hij normaal vindt. De overheid volgt de meerderheid (van de politici) daarin. Het nietgodsdienstig, seculier zijn van de burgers is voor haar de norm.

BESPREEKBAAR

Het is een intrigerende vraag hoe het proces van verandering, van minderheid naar meerderheid, zich voltrekt. Als ik mij niet vergis, begint het er altijd mee dat zaken, alternatieve ideeën, maar vooral taboes ‘bespreekbaar’ gemaakt (moeten) worden. Niemand die zichzelf openheid van geest toekent, kan en zal zich daartegen verzetten. De op zichzelf teruggeworpen mens zal aan dat gesprek deelnemen vanuit een individuele autonomie. Autonomie betekent keuzevrijheid en dus de vrijheid om zelf te bepalen wat normaal is. Homoseksuele en lesbische mensen werpen in dit verband vaak tegen dat zij geen keuze hebben; zij zijn zo geboren en 6 procent van de Nederlandse bevolking (= 1 miljoen) is homo of lesbo, zo wordt gesteld. Dat betekent echter nog niet dat er geen keuze is wat betreft de vorm waarin en de wijze waarop je daaraan uitdrukking geeft − of juist niet geeft.

GROEPSKEUS

Een keus van één persoon wordt al gauw een groepskeuze van gelijkgezinden. Met autonomie is een emancipatiestreven veelal een gegeven. In dat stadium begint dan ook meestal de lobby die streeft naar verandering van bestaande normen. Die lobby bedient zich van argumenten die tot aanpassing van bestaande of het creëren van nieuwe wetgeving moeten leiden. Argumenten worden ontleend aan bestaande rechtsbeginselen. Zo functioneert in debatten de waarde van het gelijkheidsbeginsel als wapen om gelijke behandeling en dus gelijke rechten af te dwingen. Dit is een machtig wapen. Wie niet gelijk behandelt wat gelijk(waardig) zou zijn, maakt zich schuldig aan discriminatie. Gelijkheid moet vorm krijgen in gelijke rechten. Waaróm verschillende zaken en personen een gelijke behandeling verdienen, blijft meestal verborgen, althans onbenoemd. Er wordt in elk geval een nieuwe maatstaf voor de onderscheiding van goed en kwaad gehanteerd. Daardoor verkeert wat eerst een gerechtvaardigd onderscheid was in discriminatie. Ook het vrijheidsbeginsel wordt in het geweer gebracht. Individuele vrijheid en vrijheid van keuze mogen niet in de weg worden gestaan door bestaande publieke regelingen, zoals die bijvoorbeeld voor het huwelijk bestaan. Publieke ordening moet ruimte bieden aan persoonlijke keuzes, ook voor de vormgeving van relaties. Vooral op het terrein van personen- en familierecht manifesteert zich een sterke tendens om hoogst persoonlijke invulling te geven aan relaties.

MEDIA

Zodra zich een zekere groepsvorming rond een nieuwe norm heeft voltrokken, gaan massapsychologische processen een rol spelen. Wie voor ruimdenkend wil doorgaan en voor tolerant, kan niet met de rug naar nieuwe ontwikkelingen gaan staan. De media, die altijd tuk zijn op iets nieuws, zorgen voor ruime aandacht en helpen zodoende de publieke opinie te masseren. Op zeker moment wordt iedereen geacht zich te conformeren aan de gepropageerde ontwikkeling. De politiek pikt het signaal vaak snel op, al kan het nog wel even duren voordat veranderingen beslag krijgen in wetgeving. Voor wie ‘bij de tijd’ wil zijn, geldt al gauw dat iets uit het verleden ‘uit de tijd’ is. Welke houding nemen degenen aan die niet zo ‘bij de tijd’ zijn? Laten zij het gebeuren alsof het hen niet aanging? Leggen zij zich in een zekere gelatenheid neer bij wat onvermijdelijk lijkt? Als protesteren niet helpt, leidt reactie dan tot verdieping, zo nodig herbronning van wat zich als waardevol heeft bewezen? De politiek maakt altijd graag gebruik van het gegeven dat ook onder christ-gelovigen verschillend wordt gedacht over controversiële zaken.

OMGEKEERD

De keerzijde van dit proces is dat het bestaande uitzondering wordt en zo nog een tijdlang wordt gedoogd. Maar als de normen eenmaal omgekeerd worden en de meerderheid minderheid is geworden, neemt de verdraagzaamheid af en verkeert vrijheid in gelijkheidsdwang. Dat geldt met name voor uitingen van het christelijk geloof.

Mr. G. Holdijk uit Uddel is jurist en lid van de Eerste Kamer.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen