Gelof achter de voordeur

Op 7 december vond er in het kader van een lustrumviering van de CSFR in Amsterdam een debat plaats over de plaats van de christen in het publieke debat. Dr. Bram de Muynck, als lector verbonden aan de Driestar Hogeschool, schrijft daarover op zijn weblog naar aanleiding van de bijdrage van oudkamerlid B.J. van der Vlies (SGP).

Van der Vlies gaf in zijn bijdrage een onthullende terugblik op de veranderingen. Hoewel hij de katheder niet als kansel gebruikte, citeerde hij in de Tweede Kamer soms wel uit de Bijbel. Zo’n drie decennia terug leidde dit tot reacties als ‘op die manier kun je Bijbel niet meer uitleggen’. Twintig jaar geleden was er iemand die vroeg ‘leg het me nog eens even uit, hoe zat dat ook weer met gerechtigheid’ en een paar jaar geleden wisten sommige collega Kamerleden niet meer waar hij het over had.

De Muynck vervolgt: Toen ik dit aanhoorde, realiseerde ik mij dat verantwoording van hoop (1 Petrus 3:15) mee moet bewegen met de context. De mentale instelling van de Nederlander is ten gevolge van de secularisatie drastisch veranderd. Orthodoxe christenen zullen zich daarom ook anders moeten gedragen in het publieke debat. De reformatorische en de gereformeerd vrijgemaakte zuil zijn ontstaan als reactiebewegingen op verwaterd christendom en hebben zich in het debat vaak gericht op de dominante christelijke stroming, waar zij tegenaan leunde. Het debat werd niet met seculieren gevoerd, en dat zal moeten veranderen (…).

De nieuwe ‘morele meerderheid’ staat overigens tweeslachtig tegenover het verschijnsel religie. Aan de ene kant zit godsdienst in de allergie van veel postmoderne mensen.
Anderzijds is er een nieuwe openheid voor religie, ingezet door Habermas, die meende dat Europa niet zonder inbreng van religie zou kunnen in het publieke debat. Die openheid is er ook doordat velen van huis uit onbekend zijn met religie.
De vraag voor De Muynck – en zijn lezers – is uiteindelijk wel hoe je naar ‘de wereld’ kijkt. Is de kerk geroepen een tegencultuur te vormen of gaat het om een meer priesterlijke gestalte van de gemeente van Christus in deze wereld?

Laatstgenoemde invalshoek valt te herkennen in het (zojuist in het Nederlands vertaalde) werk van de vorig jaar afgetreden aartsbisschop van Canterbury dr. Rowan Williams. Onlangs was deze erudiete geleerde in Nederland als gast van de Oudkatholieke Kerk. De Groene Amsterdammer had een uitgebreid interview met hem over de plaats van de kerk in het publieke debat. Williams betoogt geheel tegen de heersende opinie in dat religie niet louter een privézaak voor achter de voordeur is. Gelovigen moeten zich juist minder passief opstellen, maar hun waarden actief uitdragen in politiek en maatschappij.

‘Ik wil inderdaad een paar bommetjes gooien in het publieke debat’, zegt Williams met karakteristieke zware stem. ‘Tot op zekere hoogte zijn wij in de westerse wereld ons nog wel bewust dat we een christelijke, of ten minste religieuze achtergrond hebben – en tegelijkertijd zijn we in verlegenheid met het feit dat het geloof nog steeds bestaat. En weten we eigenlijk niet wat we ermee aan moeten, vanwege een perceptie van religie als negatief, verdeeldheid zaaiend, bij vlagen antidemocratisch – de erfenis van het christendom en de blik op de islam. En dus worden we zenuwachtig wanneer in het openbare leven religie om de hoek komt kijken. Maar ik denk dat we het geloof niet zozeer als een probleem moeten zien, maar moeten erkennen dat sommige van onze meest democratische ideeën ontsproten zijn aan religieuze bronnen. Zelfs als we zeggen dat religie niet het recht heeft om anderen te domineren en te dicteren, moeten we niet nerveus worden als religie deelneemt aan het publieke debat.
Dr. Williams ziet in de samenleving twee ontwikkelingen die hem zorgen baren: de beperkte opvatting over wat kennis is en ons individualisme.

‘Er is iets stuk in de maatschappij, vindt hij. ‘We leven in een tijd van een tweevoudige versplintering. Kennis, maar vooral het begrip van dingen neemt steeds verder af. Veel van ons onderwijs lijkt de verbeelding niet goed op waarde te schatten. Het symbolische, het rituele, als wegen van kennis. En dat betekent dat we een pseudowetenschappelijk beeld van kennis hebben. Wanneer de linkerhersenhelft groter wordt, wanneer alles gericht is op probleemoplossing, leidt dat tot een gebureaucratiseerde en op functie gerichte mentaliteit, met weinig ruimte voor verbeelding, innovatie en een holistische visie. De andere wijze waarop we, denk ik, lijden aan een gebroken of versplinterd begrip is het individualisme dat de westerse samenleving domineert. De veronderstelling dat ik de hoogste werkelijkheid en de diepste waarheid voor mijzelf vind als ik naar binnen kijk, in plaats van naar m’n relationele verhoudingen en m’n omgeving. Het is de correctie van de tirannie van het collectivisme van de twintigste eeuw en de totalitaire staat, maar de slinger is sindsdien wel heel ver uitgeslagen en we zijn ons besef van wederzijdse afhankelijkheid kwijtgeraakt, lokaal en mondiaal, en het gat wordt groter.’

Over de situatie in Groot- Brittannië zegt Williams dat er op zich een zekere erkenning is van de rol van religie in de openbare ruimte, onder andere op scholen. Een beleid waarin de overheid voor alle stemmen in de maatschappij ruimte schept.

‘Maar er is ook een ánder soort secularisme, waar we misschien wél bang voor moeten zijn en dat ik in mijn boek ‘programmatisch secularisme’ noem: de voortdurende en vasthoudende poging om erop te stáán dat geloof achter de voordeur blijft en op geen enkele manier toe te staan dat, in woord of daad, religie een rol speelt in het publieke domein. Ik wil niet alarmistisch zijn over een totalitaire staat-in-wording, maar het baart me grote zorgen. Als je zegt: je persoonlijke overtuigingen zijn je persoonlijke overtuigingen, maar wat de overheid je vertelt, is alles wat ertoe doet, dan vind ik dat licht verontrustend. Het geeft me de indruk dat de staat bang is het gesprek te voeren, bang is voor tegenspraak en onzekerheid. Het ontneemt iedereen het recht kritiek te leveren op de staat anders dan de kritiek die de staat publiekelijk toelaat – en je komt uit op een beeld van burgerschap dat extreem juridisch en wettisch is.’

Begin november was ik in het Duitse Paderborn op de bijzonder rijke tentoonstelling ‘Credo’ over de kerstening van Europa in de Middeleeuwen. Als je daar hebt rondgelopen tussen al die
– soms ook dubbelzinnige
− getuigenissen van het
christendom besef je anno 2013 in een werelddeel te wonen, waarin het christelijke verhaal een heel andere plaats inneemt. Toch schrijft de beschermheer van de tentoonstelling, bondspresident ds. Joachim Gauck, in zijn voorwoord op de (prachtige tweedelige) catalogus dat het de moeite waard is om de wortels van je cultuur te ontdekken. Want zo ontdek je ook iets van de doorwerking en de duurzaamheid van die wortels. Dat kan bescheiden en deemoedig maken en ons ook bemoedigen om geduldig verder te bouwen op goede grond. Dr. Gauck zegt het allemaal wat bedekt, maar ik hoor er de verwachting in doorklinken dat het Evangelie nog niet is uitgewerkt in onze contreien.

Ds. G. van Meijeren uit Utrecht is interim-predikant in de Protestantse Kerk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen