ZINGEN OP ZONDAG

Ze begrijpen het niet’, verzuchtte onlangs een predikant. Het was tijdens een overleg met de organisten van één van de gemeenten waarin ik als organist zondags speel. Zijn verzuchting kwam voort uit het feit dat veel gemeenteleden de muziek die in de eredienst klinkt wel horen, maar niet lijken te ‘verstaan’. Evengoed hebben veel gemeenteleden een uitgesproken idee over de gemeentezang, over het orgelspel en over de manier waarop in de dienst gemusiceerd zou moeten worden. Dit wordt ook regelmatig geventileerd. Tegelijk blijkt vaak dat inhoudelijke kennis over (kerk)muziek ontbreekt. Nogal eens lopen de keuzes van de organisten voor bepaalde muziek of stijl in de dienst niet parallel met de smaak van gemeenteleden. Het is al snel te moeilijk, te technisch of te elitair. Of te snel, te langzaam, te hard of te zacht. Gelukkig zijn er ook wel andere geluiden hoorbaar, maar opvallend genoeg krijg je als organist vaak reacties als er voor, in of na de dienst een bekend lied geklonken heeft, zeker uit het genre van de opwekkingsliederen.

BEZINNING

Als organist kun je hierdoor in conflict komen met je persoonlijke voorkeur enerzijds en je dienende functie als organist anderzijds. Kennelijk speel je als organist al snel over de hoofden heen.

Hoe ga je daar goed mee om? De oplossing hoeft niet zo heel ingewikkeld te zijn. Begrijpen mensen het niet? Dan moet het worden uitgelegd. Zijn er vragen over de muzikale invulling van de eredienst? Dan moet de kerkenraad dit helder en vanuit een doordachte visie verwoorden. Helaas blijkt dit in de praktijk niet zo eenvoudig. Daarbij komt dat in hervormdgereformeerde kring de laatste jaren liturgisch veel in beweging is. Eén en ander maakt bezinning op de liturgie in deze tijd ontzettend nodig, wil een gemeente niet voortdurend door de feiten worden ingehaald.

VISIE

Hoe komt een kerkenraad tot een visie op de (kerkmuziek in de) liturgie? Daarvoor is achtergrondkennis noodzakelijk. Deze is niet binnen elke kerkenraad aanwezig. Hoe belangrijk is het dan dat hij zich goed laat informeren. Gelukkig zijn er ook binnen hervormd- gereformeerde kring steeds meer mensen die zich door studie verdiepen in kerkmuziek. Laat een kerkenraad zo iemand uitnodigen om zijn expertise te delen tijdens kerkenraadsvergaderingen en gemeenteavonden. Het kan ontzettend verhelderend zijn en een juist denkkader geven. En laat vervolgens, na rijp beraad, een goede keuze worden gemaakt.

PSALMEN

Als het gaat om psalmen en andere liederen in de eredienst, levert de keus om uitsluitend psalmen te zingen de minste discussie op. Hoewel, ook dat roept soms vragen op. Zingen we de psalmen wel of niet ritmisch? Zijn de organisten voldoende toegerust om de psalmen (ritmisch) te begeleiden? Is hiervoor regelmatige begeleiding van een externe deskundige, zoals een vakorganist, noodzakelijk? In een tijd van dreigende organistenschaarste is het overigens verstandig als kerkrentmeesters nadenken over de toekomst. Wellicht is het een goede suggestie om een veelbelovend orgeltalent te ondersteunen door de orgellessen te betalen en deze zo te laten opleiden tot een goede kerkorganist.

HET LIED

Als een kerkenraad overweegt om ook het lied een plaats te geven in de eredienst, is het belangrijk dat hij weet wat hij doet. Het is zeer onwenselijk dat iedere gemeente zijn eigen liedbundeltje gaat samenstellen. Het is beter om kerkelijk te denken en gebruik te maken van wat er aan goeds verschenen is. Laten we positiefkritisch gebruikmaken van de kerkelijke liedbundels die er zijn en daarbij oog houden voor de reformatorische muzikale traditie waaruit we zijn voortgekomen. Helaas zijn veel liederen uit de Hervormde bundel (1938) en het Liedboek voor de kerken bij veel gemeenteleden niet meer bekend. Dat, terwijl juist deze liederen inhoudelijk en muzikaal zeer dicht bij ons staan, veel dichter dan de liederen uit de evangelische liedcultuur. Ik ben bang dat het uitsluitend psalmen zingen in de eredienst onbedoeld de weg heeft gebaand voor een liedcultuur buiten de kerkdiensten om die feitelijk niet past. De reformatorische traditie is niet vanzelfsprekend meer. Veel gemeenteleden zijn beïnvloed door de evangelische visie op de eredienst en muziek, die de gemeente als Gods huisgezin ziet en waarbij het gaat om een warm gevoel en persoonlijke beleving. Daarbij komt dat het evangelische lied aansluit bij de cultuur. Een blik in de HGJB-liedbundel Op Toonhoogte maakt dit snel duidelijk. Traditionele psalmen en gezangen zijn hierin verenigd met tal van liederen en liedjes uit een heel andere traditie. Een vergelijking tussen twee liederen uit de bundel Op Toonhoogte op deze pagina laat zien hoe het kerklied en het evangelische lied in theologisch én muzikaal opzicht met elkaar botsen. De keuze wordt vaak gemaakt op basis van dubieuze argumenten. Klinkt het lied ‘lekker’? Is de tekst een beetje vlot? De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat niet alle evangelische liederen inhoudelijk en muzikaal ondermaats zijn, net zomin als alle gezangen inhoudelijk en muzikaal bovengemiddeld goed zijn.

TEKST

Het zou een goede zaak zijn als de gemeente de kerkelijke liederen weer leert zingen. En dat ze daarmee al zingend uit wat ze gelooft en belijdt. Bij alle overwegingen rond het zingen is dit een belangrijke: is de teksten die gezongen wordt bijbels-orthodox en gereformeerd? Overigens geldt dit ook voor gemeenten voor wie het zingen van gezangen in de eredienst een brug te ver is, omdat we met de psalmen ‘het dichtst bij de bijbeltekst blijven’. Misschien is het voor hen – en voor elke gemeente – goed om eens te kijken naar het lied op clubs en verenigingen. Staan deze liederen dicht bij de Bijbel?

Daarnaast zouden natuurlijk ook muzikale argumenten een rol moeten spelen. Is het lied bruikbaar voor en gericht op samenzang? Kan het worden begeleid op orgel of piano, of is er een band voor nodig?

CULTUUR

De vraag die altijd blijft is: hoe worden de gemeenteleden betrokken op de liturgie? Wellicht door te kiezen voor aanpassing van de (muziek in de) dienst aan de heersende cultuur? Moeten alle drempels op het gebied van de taal en de muziek worden weggenomen om gemeenteleden en buitenkerkelijken meer betrokken te maken op de kerkdienst? Dit is niet de juiste weg. Niets is zo aan verandering onderhevig als de hedendaagse cultuur. De kerk zal dan altijd achter de ontwikkelingen aanlopen. Belangrijker is het om stevig geworteld te zijn in de traditie waaruit onze kerk is voortgekomen. Dat geldt voor de inhoud van de prediking, maar niet minder voor de kerkmuziek. Ter verduidelijking een citaat van dr. Jan Smelik: ‘De heiligheid van God zal ook in de nieuwtestamentische kerkdiensten op één of andere manier concreet tot uiting moeten komen in de vormgeving en in ons doen en laten. Zo gebruik je tot op zekere hoogte een andere taal dan je op straat en op je werk bezigt. Ook klinken er geen muziekstijlen en -genres die het idee geven dat je in een winkelcentrum rondloopt of dat je een popconcert bijwoont. Ik voer zeker geen pleidooi voor de ‘tale Kanaäns’ of voor sacrale muziekstijlen. Maar ik ben er wel van overtuigd dat het geen winst is wanneer predikanten bijvoorbeeld de turbotaal en termen van de jongeren bezigen of wanneer onze liturgische muziek een verlengstuk wordt van het muzak, TMF, of The Box.’ (uit: Gods lof op de lippen)

RIJKDOM Wat zou het mooi zijn als predikanten en kerkenraden een bezinning op gang brengen, waardoor de gemeente de rijkdom van de kerkdienst dieper ervaart. In Woord én muziek. Dat dit niet gemakkelijk is, is duidelijk. Maar het mag ons veel waard zijn, omdat het in de kerkdienst ten diepste gaat om de ontmoeting van God en Zijn gemeente.

GESPREKSVRAGEN

• Waar gaat het om in de liturgie? Welke rol speelt de muziek hierin in uw kerkelijke gemeente? Voegt deze iets toe aan de dienst of juist niet?

• Wat is voor u de waarde van de gereformeerde traditie? Hoe beïnvloedt deze de invulling van de kerkdienst in Woord en muziek?

• Hoe zou de liturgie een vaste plaats kunnen krijgen in het beleid van de kerkenraad? Is het bijvoorbeeld een goed idee om de liturgie tweejaarlijks op de agenda te zetten? Is het een punt van gesprek tijdens de huisbezoeken en kringen?

Arjen J.A. Uitbeijerse uit Moordrecht is koordirigent, kerkorganist en docent muziek en ckv.

Here Jezus, om uw woord

Zijn wij hier bijeengekomen.

Laat in ’t hart dat naar U hoort

Uw genade binnenstromen.

Heilig ons, dat wij u geven

Hart en ziel en heel ons leven.

Ons gevoel en ons verstand

Zijn, o Heer, zo zonder klaarheid,

Als uw Geest de nacht niet bant,

Ons niet stelt in ’t licht der waarheid.

’t Goede denken, doen en dichten

Moet Gij zelf in ons verrichten.

O Gij glans der heerlijkheid,

Licht uit licht, uit God geboren,

Maak ons voor uw heil bereid,

Open hart en mond en oren,

Dat ons bidden en ons zingen

Tot de hemel door mag dringen.

(Op Toonhoogte, lied 171)

De muziek vervaagt,

Langzaam wordt het stil,

Dan kom ik bij U.

Met mijn grootste wens

Iets te geven Heer waar u blij mee bent.

Ik geef U meer dan een lied

Want een lied op zichzelf

Is niet waar U naar verlangt.

U kijkt veel dieper in mij,

Door de buitenkant heen,

Doorgrondt het diepst van mijn hart.

Ik wil terug naar het hart van aanbidding

En dan gaat het om U,

Om U alleen, Jezus.

Ik heb zo’n spijt van hoe ik ermee

omging,

Want het gaat toch om U,

Om U alleen, Jezus.

Onvolprezen Heer,

U bent zoveel meer

Dan ik zeggen kan.

Maar al ben ik zwak,

Alles wat ik heb leg ik voor U neer.

Ik geef U meer dan een lied

Want een lied op zichzelf

Is niet waar U naar verlangt.

U kijkt veel dieper in mij,

Door de buitenkant heen,

Doorgrondt het diepst van mijn hart.

Ik wil terug naar het hart van aanbidding

En dan gaat het om U,

Om U alleen, Jezus.

(Op Toonhoogte, lied 213)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen