GLOBAAL BEKEKEN

Het jongste Nederlands Theologisch Tijdschrift is gewijd aan het thema ‘Dood en troost’. Hier volgen twee fragmenten uit een artikel ‘Ziekte, dood en troost in de late Middeleeuwen’ van Mathilde van Dijk.

Diepenveense lijdensverhalen:

Sint-Maria en Agnes in Diepenveen was één van de belangrijkste kloosters in de Moderne Devotie. Het zogenoemde zusterboek is bewaard gebleven in twee handschriften, waarvan er één zich in de bibliotheek van Diepenveen bevond. Zuster- en broederboeken zijn een belangrijk genre in de Moderne Devotie. Het zijn collecties levensbeschrijvingen van voorbeeldige zusters of broeders die dienden om latere leden van hun gemeenschap tot geestelijke perfectie te inspireren. De auteurs waren uit dezelfde communiteit afkomstig en hadden soms persoonlijke herinneringen aan hun onderwerp.
De educatieve functie van het zusterboek heeft invloed op de inhoud, in de eerste plaats omdat alleen verteld werd over wat een individu boven het maaiveld deed uitsteken. Zo werd bijvoorbeeld zelden over de activiteit van zusters in het koorgebed gesproken, behalve wanneer ze zo oud werden dat het een prestatie werd om het hooggelegen koor zeven maal per dag te bereiken. Een tweede punt is dat de biografen alleen beschreven wat bijdroeg aan de constructie van een zuster als voorbeeld. Het zusterboek geeft dus eerder een beeld van hoe zusters zouden moeten leven dan hoe de gemiddelde zuster dat daadwerkelijk deed. Het één sluit het ander natuurlijk niet uit. Zo is het karige dieet van voorbeeldige zusters een terugkerend onderwerp. Opgraving van de beerput van een soortgelijk klooster in het nabij gelegen Kampen bewees dat de werkelijke maaltijden van de daar aanwezige zusters niet zo sober waren.

• Uit een collectie verhalen over de maagdelijke martelares Barbara van Nicodemie, volgt hier een van de zogeheten mirakelen.

Deze omvangrijke overlevering hangt samen met Barbara’s populariteit als patrones van de zalige dood, een specialisme dat ze pas in de Late Middeleeuwen ontwikkelde. De afschriften van de Compilatio geven collecties van veertien tot zevendertig mirakelen, waarin ze als zodanig optreedt. Twaalf zijn alleen in het Middelnederlands overgeleverd. Als voorbeeld geef ik een verhaal, dat de auteur van de Compilatio naar eigen zeggen in een preek van een augustijner heremiet hoorde, op de dag van de heilige Barbara:
Een gulzigaard uit Jülich-Berg lag in zijn huis zijn roes uit te slapen, toen er brand uitbrak in de stad. Te dronken om de vluchten verbrandde hij met huis en al. Een jaar later besloten zijn erfgenamen op dezelfde plek een nieuw huis te bouwen. Een werkman kwam puin ruimen. Toen deze al een flink eind gevorderd was, hoorde hij een stem die hem smeekte op te houden met graven, anders zou hij hem met zijn schop doorhakken. De werkman meende eerst dat hij zich maar wat verbeelde, maar toen hij de derde keer werd toegesproken, vroeg hij wie er aan het woord was. De stem vertelde hem dat hij toebehoorde aan de vroegere bewoner. Weliswaar was hij tot as verbrand, maar door toedoen van de heilige Barbara was zijn tong gespaard, opdat hij zijn biecht zou kunnen uitspreken en de laatste sacramenten ontvangen. Ondanks zijn zondig karakter had hij die heilige altijd geëerd. Hierop haalde de werkman de pastoor erbij, terwijl het nieuws zich door de stad verspreidde. Onder grote belangstelling werd de tong uitgegraven. Na een uitvoerige biecht legde de priester het lichaam des heren erop en gaf hij absolutie. De gulzigaard stierf en zijn tong verviel direct tot as, alsof hij tegelijk met de rest van het huis verbrand was.
Dit is een typisch mirakel van Barbara, die hier wel heel doeltreffend optreedt: alleen wat een gulzigaard nodig heeft om veilig te sterven blijft gespaard, terwijl het bovendien het instrument van zijn grootste zonde, gulzigheid, betreft.

J.van der Graaf

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen