Globaal bekeken

Veel aandacht is in de pers al gegeven aan het proefschrift van ds. M. Golverdingen, emeritus predikant van de Gereformeerde Gemeenten, Vernieuwing en verwarring. De Gereformeerde Gemeenten 1946-1950 (uitg. Den Hertog, Houten). De studie behelst de (voor)geschiedenis van de kerkscheuring van 1953, met ds. R. Kok en dr. C. Steenblok als de centrale figuren. Hier volgt een fragment onder het kopje ‘Standpuntbepaling tegenover de bezetter’.

• Kok nam in de oorlogsjaren een ander standpunt in tegenover de bevattende macht dan zijn leermeester en collega Kersten, die de komst van de Duitsers zag als een oordeel van God over de zonden van Nederland. De oproep tot verootmoediging en bekering ontbrak in de prediking van Kok evenmin, maar ging vanaf het begin van de oorlog gepaard met een duidelijke positiekeuze tegenover de Duitsers en hun sympathisanten en een oproep tot actief verzet. De Veenendaalse predikant was zeer Oranjegezind en pro-Engels. Zijn sympathie voor de Joden liet hij tijdens de oorlogsjaren doorklinken in twee reeksen preken, die handelen over Romeinen 11 en over Esther. Het feit dat de Generale Synode van 16 en 17 april 1941 niet Kersten, zoals gebruikelijk, maar Kok als preses koos, was opvallend. Het kan worden geduid als een signaal van een toenemend onbehagen over de door de Rotterdamse predikant aanvankelijk bepleite passiviteit. Die leidde tot een politiek gekleurde component in de onrust die na de oorlog gestalte kreeg. De grootte daarvan is vandaag nauwelijks meer invoelbaar, maar ze was in de tweede helft van de jaren veertig en het begin van de jaren vijftig voortdurend op de achtergrond aanwezig. Ze droeg met name na de oorlog bij aan de toespitsing van de tegenstellingen in het kerkelijk leven in het algemeen. Wie vóór Kok was, was tégen Kersten als politicus en tégen Steenblok als docent en omgekeerd. De genoemde component leidde uiteraard tot de verscherping van de verhouding tussen Kersten en Kok zelf. Zo moet Kok hem ondoordacht een “landverrader” hebben genoemd. Daarom wilde Kersten hem niet meer ontvangen. Door het bemiddelende optreden van de Barneveldse predikant J. Fraanje ging de deur van de Rotterdamse pastorie voor Kok weer open. Heel ingrijpend was ook het initiatief van Kok om samen met twee collega’s een Utrechtse hoogleraar van antirevolutionaire huize te raadplegen over de vraag hoe men in de Gereformeerde Gemeenten met Kersten moest handelen, gelet op zijn gedrag in de oorlogsjaren en zijn zuivering, waarbij hij werd uitgesloten van het lidmaatschap van de Tweede Kamer. Het advies van de hoogleraar kwam er eigenlijk op neer dat men Kersten uit de SGP en uit de Theologische School moest zetten. Ds. Kersten heeft deze consultatie ds. Kok en de beide andere collega’s bijzonder kwalijk genomen.

• Een lezer was getroffen door een ander fragment uit het boek:

Tijdens de gedachtewisseling in de morgen van de tweede synodedag (in 1950, red.) weigerde ds. Kok zijn woorden te herroepen. Ds. L. Rijksen voegde hem daarop scherpe woorden toe. “Als overhellend in de leer van de Chr. Geref. Kerk.” Deze opmerkingen kunnen worden gewaardeerd als elementen uit een discussie, die uitdrukking gaven aan een legitieme verontrusting over de koers van ds. Kok. Tegelijkertijd werden ze gedragen door een wat denigrerende ondertoon, waarbij de Christelijke Gereformeerde Kerken in een kwaad daglicht werden geplaatst. De Gereformeerde Gemeenten hadden echter, gelet op hun onderlinge verdeeldheid, geen reden om de interne verschillen af te wentelen op de Christelijke Gereformeerde Kerken. In de trieste kerkelijke verdeeldheid van die tijd én van vandaag past kerkformaties van gereformeerd belijden voorzichtigheid in de omgang met elkaar om elke beschadiging te voorkomen.

CORRECTIE

In de laatste zin van het stukje over de kloosterzusters in ‘Globaal bekeken’ van vorige week moest staan dat ‘de werkelijke maaltijden van de zusters (in Kampen) net zo sober waren’, in plaats van ‘niet zo sober’.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen